નિરાંત

 

નિરાંત                                    -યશવંત ઠક્કર

મા,

આપણે ઘેર નળ આવી ગયા છે

તું આજે હોત તો તારે કૂવે પાણી ભરવા જવું ન પડત!

મા,

આપણે ઘેર વૉશિંગ મશીન આવી ગયું છે

તું આજે હોત તો તારે નદીએ કપડાં ધોવા જવું ન પડત!

મા,

આપણે ઘેર ઘરઘંટી આવી ગઈ છે

તું આજે હોત તો તારે વહેલી સવારે દળણું દળવું ન પડત!

મા,

આપણે ઘેર ગેસનો ચૂલો આવી ગયો છે

તું આજે હોત તો તારે બળતણ વીણવા જવું ન પડત!

મા,

આપણે ઘેર કેટકેટલું આવી ગયું છે!

તું આજે હોત તો તને કેટલી નિરાંત હોત!

…પણ…

નિરાંત હોત ખરી?

માને ક્યારેય નિરાંત હોય છે ખરી?  

************

મિત્રો,

ગઈ કાલે   હું  એક  નવો કાવ્યસંગ્રહ મેળવવા માટે  સદભાગી થયો છું. એ સંગ્રહનું નામ છે: મા, તું માનસરોવર [ભાગ-૧]

ઉપરોક્ત રચના એ સંગ્રહમાં સ્થાન પામી છે. આ બાબતનો  મને આનંદ છે.  આ કાવ્યસંગ્રહ નું સંપાદન શ્રી હસમુખ શાહ  ‘બેઝાર’  દ્વારા થયું છે. જેમાં ‘મા’ વિષે ૯૫ જેટલા કવિઓની  રચનાઓનો સમાવેશ થયો છે.  સંગ્રહ ઘણો જ સરસ બન્યો છે.  મા તો અવારનવાર યાદ આવતી જ હોય. પરંતુ આ રીતે યાદ કરવાનો  મોકો મળ્યો  એ વાતનો મને વિશેષ આનંદ છે.  

આ આનંદની વહેંચણી સાથે માતૃદિન નિમિત્તે સહુને ખૂબ ખૂબ શુભકામનાઓ પાઠવું છું.

મા, તું માનસરોવર [ભાગ-૧]  કાવ્યસંગ્રહનાં પ્રેરક છે:  મહેશ ‘ સપનાવાલા’

પ્રકાશક: હાર્મોનીકા પ્રકાશન, ૧૦૧ મધુવન એવન્યુ, પ્રજાપતિ પાર્ક પાસે, ડૉ.જીવરાજ મહેતા હોસ્પિટલ માર્ગ, વાસણા. અમદાવાદ.-૭.  [મોબાઈલ-૯૪૨૮૯૦૩૧૪૪]

સદભાવ મૂલ્ય: र ૭૫

ધાબે ધાબે તડકા તારા ડાયરા

ઉગ્ર પ્રતિભાવ સમો તડકો સામેના ધાબા પર સવારથીથી ધામો નાખીને બેઠો છે. વહેલી સવારે અગાસીની પાળી પર, એક ક્બૂતરીને રીઝવવા માટે જે બે કબૂતરો વ્યાયામ કરતા હતા એ હવે દેખાતા નથી. કદાચ જોબ પર ચાલ્યા ગયા હશે. અવગતે ગયેલા જીવાત્મા જેવી એક  પતંગ ફાટેલી દશામાં વીજળીના થાંભલે હજી લટકી રહી છે.  કેટલાંક ધાબાં પર  મોબાઈલટાવર વૃક્ષોને ચીડવતા હોય એવી વાઈડાઈથી ઊભા છે. ધાબે ધાબે  જડેલાં ડિસ્ક -ઍન્ટેના સુદર્શન ચક્રની યાદ અપાવે છે. કોઈ ધર્મનો પ્રચાર કરવા અનુયાયીઓ નીકળી પડ્યા હોય એ રીતે વાયરના દોરડાઓ ધાબે ધાબે ફેલાઈ ગયા છે. આકરી તપસ્યાનું પ્રણ લઈને બેઠેલા તપસ્વીઓ જેવાં સોલર કૂકર  સૂર્યને  આહવાન આપી રહ્યાં  છે. લોખંડની નિસરણીઓના પડછાયા એ નિસરણીઓની એકલતા દૂર કરવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે. બારીઓ પરનાં છાપરાં યથાશક્તિ છાંયાની વહેંચણીકરી રહ્યા છે. સૂર્યને શાંતિસંદેશો આપતાં હોય એ રીતે, એક અગાસીમાં ભીનાં કપડાં સુકાઈ રહ્યાં છે. એ જ ધાબા પર એક સ્ત્રી વારેવારે ઊઠબેસ કરી રહીછે. એ જરૂર સૂર્યદેવને ચોખાની પાપડીનો નિવેદ ધરી રહી હશે.  બીજા એક ધાબા પર કેટલાંક બાળકો દેખાયાં ન દેખાયાં ને જતાં રહ્યાં. એ કદાચ ધાબાને વચન આપવા આવ્યાં હશે કે, ‘અમે સાંજે  જરૂર તારી પાસે આવીશું.’ સમગ્ર વાતાવરણ નીરવ છે. 

આ નીરવપણું દૂર થાય એ માટે , ઉમાશંકર જોશીની કવિતામાં ભૂક્યો હતો એવો કોઈ ગધેડો ભૂકે એની રાહ જોવી જરૂરી નથી.  ટીવી હાજરાહજૂર છે! 

ગુજરાતી સાહિત્યના વાચકો છે/નથી.

મિત્રો,  સાક્ષરતા દિનના પાવન પ્રસંગે  આપણી ભાષાના જાણીતા લેખક શ્રી મોહમ્મદ માંકડ દ્વારા લખાયેલા એક લેખની લિંક મૂકવાનું મન થયું છે.   એ લેખની લિંક આ રહી.  

વાચક ક્યાં છે? (કેલિડોસ્કોપ)(Columnist).

આ લેખમાં એમને વર્તમાન સાહિત્ય ક્ષેત્ર બાબત કેટલીક વાતો કહી છે.  એમની ફરિયાદ છે કે: વાચક ક્યા છે?   જેની એકચક્રી સત્તા હતી એવી ચક્રવર્તી વાર્તા કેમ વિલાઈ ગઈ?

વર્તમાન સાહિત્ય ક્ષેત્રનાં વાતાવરણ વિષે પણ એમણે નિરાશા વ્યક્ત કરી છે.  જેમ કે:

*આજે પણ સારી વાર્તાઓ અને નવલકથાઓ લખાય છે, પરંતુ આજના લેખકના હાથમાંથી દોર છૂટી ગયો છે. બજારની રીતે જોઈએ તો આજે બજાર લેખકનું નથી, પરંતુ પ્રકાશકનું છે. આજે ભાગ્યે જ કોઈ લેખકના વાર્તાસંગ્રહની બે કે અઢી હજાર નકલો છપાય છે. હજી દિવાળી અંકોમાં બીજા લેખો સાથે વાર્તાઓ છાપવાનો રિવાજ છે એટલે લેખકોને આમંત્રણો મળે છે, પરંતુ એ તો એક દિન કી સુલતાની છે!

*પરંતુ, આગળ કહ્યું તેમ આજના લેખકને પ્રકાશક ઉપર આધાર રાખવો પડે છે. એ જ રીતે એને વિવેચકો અકાદમીઓ, સાહિત્ય પરિષદો અને અન્ય સાહિત્ય સંસ્થાઓ, યુનિવર્સિટીમાં પાઠયપુસ્તકોની પસંદગી કરનારાઓ ઉપર આધાર રાખવો પડે છે. આજે પણ અમુક માસિકોમાં અને સામયિકોમાં ‘વાર્તા’ વિશે ચર્ચા થાય છે, પરંતુ એમાં વધારે તો મામકાઓની કૃતિઓનો જ ઉલ્લેખ થાય છે. “હું તારી પીઠ થાબડું અને તું મારી પીઠ થાબડ.” એવું ચાલ્યા કરે છે અને જે બીજાની પીઠ થાબડી ન શકે એની પીઠ થાબડવાની તો દૂર રહી એના નામનો ઉલ્લેખ પણ ક્યારેય થતો નથી.

* અત્યારે પણ દૈનિકોમાં હપ્તાવાર છપાતી નવલકથાઓ સિવાયની નવલકથાઓ છાપવા માટે પ્રકાશકો તૈયાર થતા હોય છે. જો એના લેખકો સરકારમાં કોઈક હોદ્દા ઉપર હોય, કોઈક સાહિત્યસંસ્થા કે શિક્ષણસંસ્થા સાથે સંકળાયેલા હોય કે વેચાણમાં પ્રકાશકને ઉપયોગી થઈ શકે તેમ હોય, કારણ કે આજે જમાનો રૂપિયાનો છે. આજે કરોડ બે કરોડ તો જાણે કોઈ હિસાબમાં નથી. આવી સ્થિતિમાં પ્રકાશકો પણ વધુ રૂપિયા મળી શકે તેમ હોય એવો માલ તૈયાર કરવાનું જ વિચારે છે. પ્રકાશકો પાસેથી આપણે ‘સાહિત્ય સેવા’ની આશા ન રાખી શકીએ, પરંતુ પુસ્તક પ્રકાશનનો વ્યવસાય બીજા વ્યવસાય કરતાં જુદો છે. એની સાથે ‘સરસ્વતી’નું નામ જોડાયેલું છે. એ નામ અગાઉ ક્યારેય આટલું અભડાયું હોય એવું યાદ નથી. આજના માણસને આયુર્વેદમાં જેને ભસ્મક રોગ કહે છે એવો રોગ લાગુ પડયો છે. કહે છે કે, જેને ભસ્મક રોગ લાગુ પડયો હોય એ માણસ ગમે તેટલું ખાય તોય એની ભૂખ મટતી નથી. આનો અંત ક્યારે આવશે એ આપણે જાણતા નથી.

*પુસ્તકમેળાઓ થશે, એમાં લાખો રૂપિયાનાં પુસ્તકો પણ ખપશે અને મોટાં શહેરોની અને છેવાડાનાં નાનાં ગામોની લાઇબ્રેરીઓમાં પુસ્તકો ખડકાશે પણ ખરાં, પરંતુ એ પુસ્તકો વંચાશે નહીં. આનો અર્થ એ કે સરકાર ગમે તેવી સારી યોજનાઓ કરે પણ એ યોજનાઓ લોકોને વાંચતા કરી શકતી નથી. ઘોડાને તમે નદીકાંઠે લઈ જઈ શકો છો, પરંતુ પાણી પીવડાવી શકતા નથી.

***************

મિત્રો, આવું  લખાણ કોઈ  નવાસવા કે અપ્રસિદ્ધ લેખકે લખ્યું હોય તો એનું કદાચ વજન ન પડે! કોઈને એમ લાગે કે, આ તો પોતાને જે નથી મળ્યું એની ફરિયાદ  છે.  

પરંતુ, શ્રી મોહમ્મદ માંકડને  તો વાચકો, પ્રસિદ્ધિ , માનસન્માન  … વગેરે બધું જ મળ્યું છે.  એટલે,  ‘દ્રાક્ષ ખાટી છે’ એ કહેવત  અહીં લાગુ પાડી શકાય એમ નથી.  અન્ય  પ્રસિદ્ધ સાહિત્યકારોએ  જે વાત ન કરી એ વાત એમણે કરી છે.   

એક તરફ એવી વાતો સંભળાય છે  કે: ‘ગુજરાતી વાચકો વધ્યા છે.  પુસ્તકોનું વેચાણ વધ્યું છે.  અર્થાત ‘ઓલ ઇઝ વેલ’   તો બીજી તરફ એક જાણીતા સાહિત્યકાર તરફથી જ આકરી લાગે એવી જે  વાત કહેવામાં આવી છે એ વાત પણ હકીકત પર આધારિત હશેને?

સાહિત્ય સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓમાં બધું હેમખેમ હશે કે પછી જેમતેમ હશે?

એક વાચક તરીકે તમને શું  લાગે છે?

જો તમે થોડુંઘણું લખતા હો તો તમને શું લાગે છે?

ઈન્ટરનેટનું માધ્યમ આવ્યા પછી પરિસ્થિતિમાં કોઈ ખાસ ફેરફાર થયો છે? થશે? 

ચિંતા કરવાનું નથી કહેતો! મનની વાત કરવાનું કહું છું. 

સૂઈમૂઈ ચલ પડી હૈ..

સૂઈમૂઈ ચલ પડી હૈ… શાંત હોને કા નામ નહીં લે રહી હૈ.  

શ્રીમતી સોનિયા ગાંધીએ હાલમાં જ ગુજરાતમાં ચૂંટણી પ્રચાર માટે આવ્યાં હતાં ત્યારે  એકઠી થયેલી ભીડ એમને કેટલી સારી લાગી હશે! એ ભીડ સમક્ષ, ગુજરાતમાં મહિલાઓની સુરક્ષા બાબતની ચિંતા વ્યકત કરવી કેટલી સહેલી લાગી હશે! આજે  દિલ્હીમાં અને  એમાં પણ પોતાના નિવાસસ્થાન સામે એકઠી થયેલી ભીડ કેટલી આકરી લાગી હશે! એ ભીડ સામે દેશમાં અને ખાસ કરીને દિલ્હીમાં મહિલાઓની સુરક્ષા બાબતના સવાલોના જવાબો આપવાની ફરજ કેટલી અઘરી લાગી હશે! એમને અર્ધી રાત્રે પોતાના નિવાસસ્થાનની બહાર આવીને પ્રદર્શનકારીઓને જે જવાબો આપવા પડ્યા એમાં તૈયાર લખાણ કામ લાગે એમ નહોતું! એમના જવાબોથી પ્રદર્શનકારીઓને સંતોષ થયો નથી. દેશના તમામ નેતાઓએ આ ઘટના પરથી સબક લેવા જેવો છે.  દેશમાં મહિલાઓનું સ્વમાન અને સુરક્ષા, એ સંવેદનશીલ મુદ્દો છે. આવા  સંવેદનશીલ સમસ્યાને માત્ર રાજકારણીની નજરે મૂલવવા જેવી નથી. એને માત્ર ચૂંટણીના પ્રચારમાં ઉપયોગમાં લઈને સંતોષ માનવા જેવું નથી. ચૂંટણી પ્રચારમાં જેટલું જોર દાખવ્યું એટલું જોર આ સમસ્યા પાછળ દાખવ્યું હોત તો  કદાચ આ ઘટના બની ન હોત. રાજકારણીઓ પોતે પણ મહિલાઓ માટે કેટલું માનસન્માન દાખવે છે એનાં ઉદાહરણો પણ સતત મળતાં જ રહે છે.   

ગુજરાતમાં  મહિલાઓ, અન્ય રાજ્યોની મહિલાઓની સરખામણીમાં વધારે સુરક્ષિત હોવા છતાં સરકાર કે પ્રજાએ અતિવિશ્વાસમાં રહેવા જેવું નથી. સાવચેત રહેવું જરૂરી છે. પાપ છાપરે ચડીને પોકારે છે, પણ એ પાપ થઈ ગયા પછી! થયા પહેલાં નહિ!

બરાબર એક વરસ પહેલાં પણ સરકારને ભીડ અને દર્શનકારીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. પરંતુ, ત્યારે મુદ્દા અલગ હતા. વાળી, પ્રદર્શનકારીઓના કોઈ નેતાઓ હતા. સરકાર એ નેતાઓ પર રાજકીય આક્ષેપો કરી શકતી હતી. આજની સ્થિતિમાં તો સરકાર એમ પણ કહી શકે એમ નથી કે, આ અંદોલન પાછળ વિરોધ પક્ષોનો હાથ છે.

ટીવીના પરદેથી જ્ઞાનીજનો ભીડ અને આક્રોશનાં કારણો, લક્ષણો, અપલક્ષણો, પરિણામો વગેરેની ગંભીર ચર્ચાઓ કરે છે! પોલીસ ભીડ અને આક્રોશને કાબૂમાં કરવાના પ્રયાસો કરે છે! અને, આક્રોશ જવાબ માંગે છે. તાત્કાલિક ઉકેલ માંગે છે. અને..

સૂઈમૂઈ ચલ પડી હૈ… શાંત હોને કા નામ નહીં લે રહી હૈ.  

http://visfot.com/index.php/news/8038-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%A5-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE.html

ગોદડાંખેંચ

મિત્રો,

આજના વખતમાં લગ્નપ્રસંગ ઉકેલવાનું કામ મોંઘુ પડતું હશે પરંતુ પહેલાંના પ્રમાણમાં સરળ જરૂર થઈ ગયું છે. ઘણાં લોકો કહેતાં હોય છે કે: “પહેલાંના લગ્નપ્રસંગોમાં આવતી હતી એવી મજા હવેના પ્રસંગોમાં આવતી નથી. ત્યારે સગવડો ઓછી હતી, સાધનો ઓછાં હતાં,વાનગીઓ પણ ઓછી હતી. પણ તોય મજા આવતી હતી.”

આવું કહેનારાં અમુક અંશે સાચાં હોય તો પણ જો તેઓ સાચા દિલથી એ વખતની હાડમારીઓ યાદ કરે તો જરૂર કબૂલ કરે કે: ” જેને ત્યાં પ્રસંગ હોય એની એવી તો કસોટી થઈ જતી હતી કે પોતાને તો પ્રસંગનો આનંદ માણવાને બદલે સતત ચિંતામાં રહેવું પડતું હતું.”

તે વખતમાં પૈસા ખર્ચવા છતાં સગવડો પ્રાપ્ત થતી નહોતી. આમતેમથી બધું ભેગું કરવું પડતું હતું. બીજાઓના સાથ અને સહકારની ખૂબ જ જરૂર પડતી હતી. જેને ત્યાં પ્રસંગ હોય એણે વાતવાતમાં જેનેતેને નમવું પડતું હતું. દીકરીના બાપની દશા તો ઘણી વખત કફોડી થઈ જતી હતી. જાનૈયાઓને  સાચવવા એ ગબ્બરસિંગના માણસોને સાચવવા જેવી કપરી આફત હતી!

આજે તો દીકરીના માબાપ સવારે લગ્નસ્થળે જાય અને દીકરીને વળાવ્યા પછી રાત્રે ઘેર આવીને રોજિંદી ટીવી સિરિઅલ આરામથી જોઈ શકે એવો સતયુગ આવ્યો છે! દીકરીને પરણાવનાર માબાપે લગ્નસ્થળે દીકરી સિવાય માત્ર પૈસા જ લઈ જવા પડે છે!

એક જૂનો શિયાળો યાદ આવે છે. મારા એક મિત્રની બહેનના લગ્ન હતા.  એ લગ્નપ્રસંગમાં અમે થાકીને લોથપોથ થઈ ગયા હતા છતાય ખૂબ  મજા આવી હતી.

જાનને આખો દિવસ સાચવી. રાત્રે ફેરા ફરવાનો મુખ્ય કાર્યક્રમ પૂરો થયો. જાનની વિદાય બીજાં દિવસે હતી. સહુ જાનૈયાઓ કાજે અમે પથારીઓ તૈયાર રાખી હતી. પરંતુ કેટલાક જાનૈયાઓ અમારી તૈયારી પર પથારી ફેરવતા હોય તેમ એકએક ગોદડું ઓઢવાને બદલે બબ્બે ઠપકારીને પોઢી ગયા.

જાનૈયાઓના પ્રમાણમાં ગોદડાં ખૂટ્યાં. તાત્કાલિક વાડીનો સ્ટોર ખોલાવીને ગોદડાંનો પૂરવઠો હતો એટલો બહાર કઢાવ્યો તોય માંગ ઓછી થઈ નહિ!

હવે એક જ રસ્તો હતો. જેણેજેણે બબ્બે ગોદડાં ધારણ કર્યાં હોય તેમને વિનતી કરીને એક એક ગોદડું પાછું લઈને એ ગોદડાં ગોદડાંવિહોણાં હોય તેમને વહેંચવાં.

પરંતુ અમારો એ ઉપાય બહુ કારગત ન નીવડ્યો. અમારી વિનંતીભર્યા શબ્દો બબ્બે ગોદડાં વીંધીને એ લોકોના કાન સુધી પહોંચી ન શક્યા. દ્વિગોદડાંધારી લોકો જાણે પોતે ભર નિદ્રામાં હોય તેમ સુષુપ્ત અવસ્થામાં જ પડી રહ્યા.

જબાબદાર વડીલ તરફથી અમને આદેશ થયો કે:જ્યાં જ્યાં બે ગોદડાં હોય ત્યાંથી એક ગોદડું ધીરેથી, કોઈની નિદ્રામાં ખલેલ ન પડે તે રીતે સરકાવી લો. અને જરૂરિયાત હોય તેને પૂરાં પાડો.

અમે એમના આદેશનું પૂરી વફાદારીથી પાલન કર્યું. દબાતે પગલે અમે શયનખંડમાં ફરવા લાગ્યા. જ્યાં જ્યાં બે ગોદડાં હતાં ત્યાત્યાથી એક એક ગોદડું સરકાવવાની કામગીરી શરૂ કરી. આ ઉપાય ખૂબ જ કારગત નીવડ્યો. ચારેક ફેરા મરવાના પરિણામે પરિસ્થિતિ ઘણી હળવી થઈ ગઈ.

હવે વધારે ફેરા મારવા જેવું રહ્યું નહોતું! છતાંય છેલ્લી વખત નસીબ અજમાવવાની લાલચે અમે છેલ્લો ફેરો મારવા નીકળ્યા.

હજી તો અમે એકપણ ગોદડું ખેંચ્યું નહોતું ત્યાતો  એક છોકરાનો અવાજ આવ્યો: “કાકા, ચેતજો. આવ્યા છે.”

વાત એમ બનેલી કે અમારી કડક કામગીરીના સાક્ષી જેવા કાકોભાત્રીજો એમ બે જણા જાગતા હતા. એ લોકો વધારાનું ગોદડું ગુમાવવા માંગતા નહોતા. એટલે, અમારા આગમનની જાણ થતાં જ ભત્રીજાએ એનાં કાકાને જાણ કરી કે:”કાકા, ચેતજો. આવ્યા છે.”

જાણે અમે કોઈ બહારવટિયા હોઇએ એમ અમારાથી ચેતવાની તૈયારી ચાલી રહી હતી.

છોકરાના શબ્દો સાંભળીને અમને એવું તો હસવું આવ્યું કે માંડમાંડ હસવું રાખીને ત્યાંથી ભાગ્યા.

શયનખંડની બહાર નીકળીને મન મૂકીને હસ્યા.

જ્યારેજ્યારે શિયાળો આવે છે અને એની તાકાત બતાવે છે ત્યારેત્યારે મને એ શબ્દો યાદ આવી જાય છે:”કાકા, ચેતજો. આવ્યા છે.”

મિત્રો, સામાજિક પ્રસંગોમાં હિસ્સેદાર બનવું હોય તો ક્યારેક ક્યારેક આવા ગોદડાં ખેંચવાના ધંધા પણ કરવા પડે!

તમે પણ, આવા નહિ તો બીજા પ્રકારના ધંધા કર્યાં જ હશે!

આજનું લંગર :

લંગર પ્રાપ્તિસ્થાન: http://www.cartoonstock.com/directory/h/hogging_the_blanket.asp

દિલ છે તો દૂધપાક છે

સન ૧૯૬૭ની આસપાસનો જમાનો હતો. હું આઠમાં ધોરણમાં ભણતો હતો. નિશાળની પાછળનું મેદાન હતું. રીસેસનો સમય હતો. ખુશનુમા મોસમ હતી. કુમળી ઉમર જેવો જ કુમળો તડકો હતો.

નજર સામે કમળધારી તળાવની જાહોજલાલીનું અમૂલ્ય પ્રદર્શન હતું. એ પ્રદર્શનના કાર્યક્રમની પ્રકાશ વ્યવસ્થા સૂરજ એકલપંડે સંભાળી રહ્યો હતો. નગરની કપડાં ધોઈ રહેલી મહિલાઓએ  સંગીત પ્રસારણની વ્યવસ્થા સંભાળી હતી. ધબાક!ધબાક!ના સૂર વાતાવરણમાં ભળી રહ્યા હતા. તળાવને સામેના કિનારેથી તે છેક ક્ષિતિજ સુધી સમગ્ર સૃષ્ટિ શુદ્ધ પ્રસન્નતા વહેંચી રહી હતી.

પ્રસન્નતાના આ રંગમાં કોઈ નબળી વાતને જરા પણ સ્થાન નહતું.

 .. ને મારા એક વર્ગમિત્રે મારી પાસે આવીને કહ્યું: યાર ઠક્કર, તારી પાસેથી ઉછીના લીધેલા પૈસા લાવવાના રહી ગયાં. કાલે લાવું તો ચાલશેને?

જવાબમાં મે કહ્યું: “ચાલશે યાર. ક્યારેય ન લાવે તો પણ ચાલશે.”

“એવું ચાલે ખરું યાર? વહેવારે તો આપવા પડેને?”

“બધું ચાલે” મે કહ્યું.  ત્યારબાદ મારા હોઠ પર એક વાક્ય આવી ગયું: “દિલ છે તો દૂધપાક છે.” 

એ મિત્રને તો વાક્ય સાંભળીને મજા પડી ગઈ પરંતુ હાજર હતા તે બધાને મજા પડી ગઈ!

પછી તો મારા મિત્રવર્તુળમાં વાતવાતમાં ” દિલ છે તો દૂધપાક છે”  એ વાક્ય વપરાવા લાગ્યું. 

જોતજોતામાં તો એ વાક્ય આખી નિશાળમાં વપરાવા લાગ્યું. પછી તો આખા નગરમાં  વપરાવા લાગ્યું! જાણે કે એક કહેવત બની ગઈ કે: ” દિલ છે તો દૂધપાક છે”  

.. સમય પસાર થઈ ગયો. એ નિશાળ છૂટી ગઈ. એ નગર છૂટી ગયું. એ મિત્રો છૂટી ગયા. એ વાક્ય છૂટી ગયું. એનો વપરાશ છૂટી ગયો.

.. ને લગભગ ત્રીસેક વર્ષો પછી એક દિવસ વાતવાતમાં આ જ વાક્ય મે બીજાનાં મોઢેથી સાંભળ્યું:

  ” દિલ છે તો દૂધપાક છે” 

મારી નવાઈનો પાર નહોતો! મારાથી સામી વ્યક્તિને પૂછાઈ ગયું કે: આ વાક્ય તમે ક્યાંથી સાંભળ્યું?

“લે, આ તો જાણીતી કહેવત છે.” એ વ્યક્તિએ જવાબ આપ્યો.

*********

મિત્રો, મારો એવો દાવો નથી કે આ કહેવતની રચના મે જ કરી છે. વર્ષો પહેલાં મારાથી અનાયાસે બોલાયેલું વાક્ય જ ફરતું ફરતું મારા સુધી આવ્યું હોય તો પણ એની સાબિતી આપવી અસંભવ છે.

પણ એક વાત નક્કી છે કે કહેવતો અનાયાસે જ સર્જાઈ જતી હશે. એકાદ નાનકડું વાક્ય, પેઢીઓ સુધી  આપણી વાતચીતનો હિસ્સો બની જાય છે! કેટકેટલી કહેવતોનો આપણે સહજ રીતે વપરાશ કરીએ છીએ પરંતુ એનાં મૂળ સર્જકનો કોઈને ખ્યાલ હોતો નથી!

કેટલી કહેવતો કાળની ગર્તામાં ધકેલાઈ જાય છે તો કેટલીક નવી કહેવતો આપણને ખબર ન પડે તેમ વપરાશમાં દાખલ થતી જાય છે.

“મજબૂરી કા નામ મહાત્મા ગાંધી.”  આ કહેવત જાણીતી થઈ ગઈ છે.  વળી એ વાત પણ ચોક્કસ છે કે એ  કહેવત ચલણમાં આવ્યાને બહુ સમય નહિ થયો હોય. એ કહેવત બહુ બહુ તો ગાંધીજીના જીવનકાળમાં શરૂ થઈ હશે. કદાચ એમના અવસાન પછી જ વપરાશમાં આવી હોવાની શક્યતા વધારે છે. કોઈ મજાકમાં આ વાક્ય બોલ્યું હશે અને જોત જોતામાં એક કહેવત બની ગઈ હશે! આજે ભલે  ભલે આ કહેવત મજાક માં બોલાતી હોય પણ કેવી અસર છોડી જાય છે! ને કેવી ચલણમાં કેવી છૂટથી વપરાય છે!

કહેવત એક વખત ચલણમાં આવી કે પછી એને જાણે કે કોઈ પ્રકારનાં બંધનો નડતાં નથી! વળી એને વિદ્વાનોના પ્રમાણપત્રની જરૂર પડતી નથી!

“મોટી નોટ હોવા”નો મુહાવરો યુવાનોમાં વધારે વપરાય છે.  “ફલાણો તો મોટી નોટ છે.” એવાં વાક્યો આપણે ઘણી વખત સાંભળીએ છીએ. આ મુહાવરો પણ તાજેતરના વર્ષોમાં જ અમલમાં આવ્યો હોવાનું લાગે છે.

ખેર! હવે પછી તમે પણ અવસર આવ્યે,  ” દિલ છે તો દૂધપાક છે” .એ કહેવતનો વપરાશ કરજો.

અને…. બીજું તો શું કહું?

પ્રતિભાવ આપવા હોય તો આપજો નહિ તો અમે પણ માનશું કે: તમારું  દિલ છે તો દૂધપાક છે!   

જલસા કરજો.  

પતંગ અને પોસ્ટ

મિત્રો,

દરેક પર્વો તો પવિત્ર હોય છે પરંતુ આપણી  ગુજરાતમાં ઉજવાતો ઉતરાણનો તહેવાર માત્ર પવિત્ર જ નહિ પરંતુ ચિત્રવિચિત્ર પણ હોય છે. આવાં આ પર્વ નિમિત્તે સહુને પીલ્લાં ભરીને શુભેચ્છાઓ.

આમ જુઓ તો બ્લોગજગતમાં બારે મહિના ઉતરાણ હોય છે.  પોસ્ટ રૂપી પતંગો બારે મહિના ચગાવવાનો રિવાજ છે.  તો માણો પતંગ અને પોસ્ટની સરખામણી.

*જેમ પતંગો વિવિધ કદ, આકાર કે રંગની હોય છે તેમ બ્લોગજગતની પોસ્ટ્સ પણ વિવિધ કદ,આકર કે રંગની હોય છે. કોઈ પોસ્ટ એકદમ નાની તો કોઈ મોટી હોય છે. કોઈ પોસ્ટ કવિતાના આકારમાં તો કોઈ વાર્તા કે નિબંધના આકરામાં!  કોઈ પોસ્ટ ભક્તિના રંગની હોય છે તો કોઈ સુધારાના રંગની! કોઈ હાસ્યના રંગની તો કોઈ માહિતીના રંગની!

*પતંગો ચગાવવા કાજે મકાનના ધાબાં છે તો  પોસ્ટ ચગાવવા કાજે વર્ડપ્રેસ કે બ્લોગપોસ્ટ જેવાં અનેક ધાબાં છે. જેમને ધાબે મજા નથી આવતી એ લોકો ફેસબૂકની wall પર પોતાની પોસ્ટ સાથે પહોંચી જાય છે! બંને ક્રિયામાં જ્યાં વસ્તી વધારે હોય ત્યાં જ વધારે મજા આવતી હોય છે.

*જેમ કેટલાક લોકોને માત્ર પતંગ ચગાવવામાં જ રસ પડે છે અને કાપાકાપીમાં રસ પડતો નથી તેમ કેટલાક નિજાનંદી  લોકોને  માત્ર પોસ્ટ ચગાવવામાં જ  રસ પડે છે. અર્થાત વાદવિવાદથી તેઓ દૂર રહે છે.

*જેમ ઘણાંને પતંગ ચગાવીને કાપાકાપી માટે પેચ લેવામાં જ રસ હોય છે તેમ ઘણાંને પોસ્ટ મૂકીને મંતવ્યોની કાપાકાપીમાં જ મજા આવે છે. એમની પોસ્ટ મુકાણી નથી કે કાપાકાપી શરૂ થઈ નથી. ક્યારેક ક્યારેક તો પોસ્ટ પોસ્ટ વચ્ચે એવા પેચ જામે કે જોનારાઓને પણ રસ પડે.

*કેટલીક પતંગોની નીચે જેમ પૂંછડી હોય છે તેમ કેટલીક પોસ્ટની નીચે પણ પૂંછડી રૂપે કોઈ વિધાન કે પંક્તિ હોય છે.

*પતંગને ચગવા માટે અનુકૂળ પવન જરૂરી છે તો પોસ્ટને ચગવા માટે અનુકૂળ પ્રોત્સાહન જરૂરી છે.

* જેમ કાબેલ પતંગવીર વિપરીત સંજોગોમાં પણ પતંગ ચગાવી જાણે છે તેમ કાબેલ બ્લોગર વિપરીત સંજોગોમાં પણ પોતાની પોસ્ટ ચગાવી જાણે છે. બંને કામમાં અનુભવ ભાગ ભજવે છે.

*પતંગની જેમ પોસ્ટ પણ ઘણી વખત  ફસકી જતી હોય છે.

*પતંગને છૂટ અપાવનારા હોય છે તેમ બ્લોગજગતમાં પણ પોસ્ટને છૂટ અપાવનારા હોય છે. કોઈ પોસ્ટ મૂકે કે તરત જ પ્રતિભાવ દ્વારા પ્રોત્સાહન આપનારાઓ પોસ્ટને છૂટ આપવાનો ધર્મ બજાવે છે. ઘણાં લોકોને માત્ર છૂટ અપાવવામાં જ મજા આવે છે. તેઓ પોસ્ટ ચગાવતા જ નથી!

*ચાલુ પતંગમાં ઝરડું નાખનારાં હોય છે તેમ કોઈની પોસ્ટને કૉપી-પેસ્ટ વડે ખેંચનારા પણ હોય છે. પતંગ લૂંટાય તેમ પોસ્ટ પણ લૂંટાય છે.

*પતંગના કારણે ઝઘડા થાય તેમ પોસ્ટના કારણે પણ નાનામોટા ઝઘડા થતા હોય છે.

**ધાબાં પર સંગીતની મજા છે તો બ્લોગજગતના ધાબે પણ સંગીત પૂરું પાડનારાં છે.

*પતંગ ચગાવાનારાને કોઈ જાતની આર્થિક કમાણી થતી નથી તો પોસ્ટ ચગાવાનારાને પણ કોઈ જાતની આર્થિક કમાણી થતી નથી. બનેમાં શક્તિ અને સમયનો વ્યય છે. પરંતુ બનેમાં જે આનંદ આવે છે તે જ મોટી કમાણી!

મિત્રો, તમને કોઈ વાત ઉમેરવા જેવી લાગે તો પ્રતિભાવ દ્વારા જરૂર ઉમેરી શકો છો.

.. ફરીથી ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.