“શરણાઈવાળો અને શેઠ” – એક નવા માસ્તરની નજરે

ગમ્મત
એક કાવ્યનું કસદર્શન…..
મિત્રો, કેટલાંક કાવ્યો એવાં હોય છે કે, જમાનો બદલાઈ જાય પરંતુ એની સાર્થકતા અખંડ રહે! આવું જ એક કાવ્ય છે: “શરણાઈવાળો અને શેઠ” જે આપણા જૂના ને જાણીતા કવિ શ્રી દલપતરામ દ્વારા સર્જાયેલું છે. આ કાવ્ય આપણામાંથી ઘણા ભણી ચૂક્યા હશે. આ કાવ્ય મને આજકાલ બહુ જ સાંભરી આવે છે. એથી, મને એ કાવ્ય ફરીથી ભણવાનું મન થાય છે. પરંતુ એ આજની પરિસ્થિતિમાં ભણવું છે. તો આવો, ભણીએ અને માણીએ આ કાવ્ય…… એક આધુનિક શિક્ષક પાસે! એ શિક્ષકને કાવ્ય ક્યારે લખાયું એનાથી કોઈ મતલબ નથી. એને મતલબ છે કે કાવ્યને આજની પરિસ્થિતિમાં કઈ રીતે માણી શકાય. .
સહુ પ્રથમ આપણે આ કાવ્ય પર એક નજર નાખી લઈએ…
“શરણાઈવાળો અને શેઠ”——- કવિ શ્રી દલપતરામ
એક શરણાઈવાળો સાત વર્ષ સુધી શીખી,
રાગ રાગણી વગાડવામાં વખણાણો છે.
એકને જ જાચું એવી ટેક છેક રાખી એક
શેઠને રિઝાવી મોજ લેવાને મંડાણો છે.
કહે દલપત પછી બોલ્યો તે કંજૂસ શેઠ,
“ગાયક ન લાયક તું ફોગટ ફૂલાણો છે.
પોલું છે તે બોલ્યું તેમાં કરી તેં શી કારીગરી ?
સાંબેલું બજાવે તો હું જાણું કે તું શાણો છે.”
મિત્રો, હવે આ કાવ્યને સવાલજવાબ દ્વારા માણીએ…
સવાલ [૧] આ કાવ્યમાં તમારી દૃષ્ટિએ શરણાઈવાળો એટલે કોણ? શરણાઈ એટલે શું?
જવાબ [૧] આ કાવ્યમાં અમારી દૃષ્ટિએ શરણાઈવાળો એટલે ગુજરાત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી. અને શરણાઈ એટલે આપણું ગુજરાત રાજ્ય.
સવાલ [૨] આ કાવ્યમાં તમારી દૃષ્ટિએ શરણાઈ વગાડવી એટલે કઈ કારીગરી?
જવાબ [૨] આ કાવ્યમાં અમારી દૃષ્ટિએ શરણાઈ વગાડવી એટલે ગુજરાત રાજ્યનો વિકાસ કરવો.
સવાલ [૩] આ કાવ્યમાં ઉલ્લેખ થયો છે એવા કંજૂસ શેઠ આજની પરિસ્થિતિમાં કોને કોને કહી શકાય?
જવાબ [૩] આ કાવ્યમાં ઉલ્લેખ થયો છે એવા કંજૂસ શેઠ, આજની પરિસ્થિતિમાં વિવિધ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ, જાણીતા અનર્થશાસ્ત્રીઓ, ટીવી પરના ચર્ચાશૂરવીરો વગેરેને કહી શકાય.
સવાલ [૪] આ કાવ્યમાં ઉલ્લેખ પામેલું સાંબેલું એ શાનું પ્રતિક છે? ઉદાહરણ આપો.
જવાબ [૪] આ કાવ્યમાં ઉલ્લેખ પામેલું સાંબેલું એ આપણા દેશના એવાં રાજ્યોનું પ્રતિક છે કે જે રાજ્યો કેટલાક જાણકારોના મત મુજ પહેલેથી જ ખાડે ગયેલાં છે. ઉદાહરણ તરીકે: બિહાર, ઉત્તરપ્રદેશ અને છેલ્લા સમાચાર મુજબ મધ્યપ્રદેશ.
સવાલ [૫] આ કાવ્યનો ભાવાર્થ ટૂંકમાં જણાવો.
જવાબ [૫] આ કાવ્યનો ભાવાર્થ આ મુજબ છે: કેટલાક જાણકારોનું માનવું છે કે, ગુજરાત પહેલેથી જ વિકસિત હોવાથી એનો વિકાસ એ નવાઈની વાત ન કહેવાય. પરંતુ જે રાજ્યો પહેલેથી જ ખાડે ગયેલાં છે એ રાજ્યોનો વિકાસ જ નવાઈની વાત કહેવાય.
સવાલ [૬] આ કાવ્ય પરથી તમને શું શીખવા મળે છે એ તમારાં પોતાનાં ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવો.
જવાબ [૬] આ કાવ્ય પરથી અમને શીખવા મળે છે કે કોઈની કારીગરીની કદર કઈ રીતે ન કરી શકાય. જેમ શેઠ શરનાઈવાળાને સાંબેલું ધરે છે એમ જ આપણે પણ કશું ને કશું ધરી શકીએ. [ઉદાહરણ-૧] જેમ કે કોઈ કારીગર સારાં ભજિયાં બનાવતો હોય તો એને લાકડાનું ભૂસું ધરીને કહી શકીએ કે- બેસનમાંથી સ્વાદિષ્ટ ભજિયાં એમાં શી કારીગરી કરી? આ લાકડાના ભૂકામાંથી સ્વાદિષ્ટ ભજિયાં બનાવે તો તું સાચો કારીગર. [ઉદાહરણ-૨] કોઈ ચાઈનીઝ આનગી બનાવનારને માથામાં નાખવાના રબર ધરીને કહી શકીએ કે- તું નુડલ્સમાંથી ટેસ્ટી ચાઈનીઝ બનાવે એમાં તે શી નવાઈ? આ માથામાં નાખવાનાં રબ્બરિયાંમાંથી ટેસ્ટી ચાઈનીઝ બનાવે તો તું ભાયડો.
સવાલ [૭] જો આ કાવ્ય આજના જાણીતા આડકવિ શ્રી લાલકૃષ્ણ અડવાણી દ્વારા સર્જાયું હોત તો એ કાવ્યની છેલ્લી બે પંક્તિઓ કેવી હોત એ તમારી કલપ્ના દ્વારા રજૂ કરો.
જવાબ [૬] જો આ કાવ્ય આજના જાણીતા આડકવિ શ્રી લાલકૃષ્ણ અડવાણી દ્વારા સર્જાયું હોત તો એ કાવ્યની છેલ્લી બે પંક્તિઓ અમારી કલ્પના મુજબ આ પ્રમાણે હોય…
ગુજરાત છે તે વિકસ્યું તેમાં કરી તેં શી કારીગરી ?
એમપી વિકસાવે તો હું જાણું કે તું શાણો છે.”
તો મિત્રો, બેલ વાગી ગયો છે. આજનો પિરિયડ પૂરો થાય છે… ફરી મળીશું કોઈ નવા કવિ અને કાવ્ય સાથે. ત્યાં સુધી આ કાવ્યને વાગોળો..
[ચેતવણી: આ એક વ્યંગલેખ છે. એ રીતે જ માણવો.]
Advertisements

આ બીસીસીઆઈ સાથે સંકળાયેલાં ભેજાં જો ‘રામાયણ’માં હોત તો શું થાત?…

ગમ્મત

કાર્યકારી અધ્યક્ષ એ કાંઈ નવી વાત નથી! ‘રામાયણ’માં ભરત પોતે કાર્યકારી અધ્યક્ષ બન્યા હતા અને રામના વતી પોતે વહીવટ સંભાળ્યો હતો. પરંતુ એની પાછળની ભાવના આજના શ્રીનિવાસન કે દાલમિયાની ભાવના કરતા અલગ હતી.
આ બીસીસીઆઈ સાથે સંકળાયેલાં ભેજાં જો ‘રામાયણ’માં હોત તો શું થાત?…
-રામસીતાએ વનમાં જવું જ ના પડત! અને જો જવું જ પડ્યું હોત તો અયોધ્યાથી બહુ દૂર જવું ન પડ્યું હોત! અયોધ્યા નગરીની બહાર આવેલા કોઈ ફાર્મહાઉસને, ઠરાવ પસાર કરીને જંગલની વ્યાખ્યામાં લાવી દીધું હોત! રામસીતા અને લક્ષ્મણ માટે ત્યાં એસીની સગવડ વાળી ઝૂંપડી બાંધી દીધી હોત.
-હનુમાન, સુગ્રીવ, અંગદ વગેરેનો સલામતી દળમાં સમાવેશ થઈ ગયો હોત! બાકીના વાનર, રીંછ વગેરે રિઆલીટી શોમાં પોતપોતાની કરતબો દેખાડતા હોત.
-રાવણ સાથે સંધી થઈ ગઈ હોત કે: એલઓસી પાર કરીને અયોધ્યાની હદમાં આવવું નહિ. એ સિવાયના દેવ કે દાનવના કોઈ પણ પ્રદેશમાં મન પડે એમ કરવું. અયોધ્યાની વિદેશ નીતિ મુજબ  અયોધ્યાની સરકાર એમાં માથું મારશે નહિ.
— રાવણ સીતાજીનું હરણ કરવાના બદલે સીતાજી જે વિસ્તારની ઝૂંપડીમાં એકલા હોય એ આખા વિસ્તાર પર જ પોતાનો કબજો જમાવી દેત. અને ત્યારે આ નેતાઓ ઠાવકાં ઠાવકાં નિવેદનો કરતા હોત કે- સીતાજીનું હરણ થયું છે એવું ટેકનિકલી કહી ન શકાય! હા, સીતાજીના નિવાસસ્થાનની આસપાસના અલ્પ અને અવાવરું વિસ્તાર પર દબાણ થયું હોવાનું માલુમ પડ્યું છે. પરંતુ, એ તમામ સમસ્યાઓનો ઉકેલ વાટાઘાટો દ્વારા આવી જશે. ચિતાનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી.

**************************

[આ લખાણ ફેસબુક પર વાંચીને જાણીતા લેખક શ્રી જય વસાવડાએ આપેલ પ્રતિભાવ:

Jay Vasavada હાહાહાહાહા મોજ પડી ગઈ. મારું કોઈ સ્વતંત્ર પ્રકાશન હોય તો હું એમાં યશવંતભાઈ અને મુકુલભાઈ પાસે નિયમિત લખાવડાવું

સંભારણું

નાટક

budreti

મિત્રો,

તાજેતરમાં મળેલા સંભારણાની  તસવીર દ્વારા મારો આનંદ વ્યકત કરું છું. ‘થિએટર મીડિયા સેન્ટર-બુડ્રેટી ટ્રસ્ટ અમદાવાદ’ દ્વારા આયોજિત ‘કૉમેડી નાટ્યલેખન યોજના -૭ ‘ માં  ૩૦ મિનિટ માટેનું મારું નાટક  “ખમણ… કોરાં… વઘારેલાં… ટમટમ…’ પુરસ્કાર માટે પસંદગી પામ્યું  હતું. 

કુલ ૨૭ નાટકોમાંથી ચાર નાટકો પસંદ થયાં હતાં. 

[૧] ‘અવતાર’   લેખક -રવીન્દ્ર પારેખ,  સુરત. 

[૨] ‘નેવર પ્લાનિંગ ફોર ડાર્લિંગ’  લેખક-જય દિક્ષિત,  સુરત.

[૩] ‘યમની અકળામણ’ લેખક- નીતીનકુમાર ઢાઢોદરા, અમદાવાદ.

[૪] “ખમણ… કોરાં… વઘારેલાં… ટમટમ…’ લેખક- યશવંત ઠક્કર 

પસંદગી સમિતિમાં પ્રા. જનક દવે અને નાટ્યલેખક શ્રી નટવર પટેલે સેવા આપી હતી.  

તા. ૨૮-૩-૧૩ ના રોજ  અમદાવાદ ખાતે શ્રી હસુભાઈ યાજ્ઞિક,  શ્રી નટવરભાઈ પટેલ અને શ્રી હસમુખભાઈ બારાડીએ ખૂબ જ ઉમળકાથી ચારેય નાટ્યલેખકોને  આવકાર્યા અને પુરસ્કાર અર્પણ કર્યા. 

નાટક માટે  શ્રી હસમુખભાઈ બારાડી પોતાની ઉમર કે તબિયતની પણ પરવા કર્યા વગર વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ  કરી રહ્યા છે એ પ્રેરણારૂપ છે.  એ નાટ્યકર્મીને સલામી આપવાનું મન થાય છે. 

આવી રીતે પસંદ થયેલાં નાટકો  આ ટ્રસ્ટ દ્વારા ભજવવા માટે રસ ધરાવતા નાટ્યકર્મીઓને પૂરાં પાડવામાં આવે છે. 

તમે લોકોએ  આ પણ વાંચ્યું જ હશે. http://wp.me/phscX-23h

વાતનો/ વાર્તાનો અંત ક્યારે હોવો જોઈએ?

વાયરા
મિત્રો,

કહેવાય છે કે, દરેક સારી વાતનો એક અંત હોય છે. અને, એની પણ એક મજા હોય છે. વાત સારી હોય તો શ્રોતામાં ક્યારેક એવો રસ પણ જાગે કે, ‘મજા આવે છે. ભલે વાત લાંબી ચાલતી.’ પરંતુ  શ્રોતાની એ રસવૃત્તિનો વક્તા જો ગેરલાભ ઉઠાવવા જાય અને વાતનો યોગ્ય અંત ન લાવે તો પણ મજા મારી જતી હોય છે. મજાની પણ એક માજા હોય છે.  ભલભલા વક્તાઓ પણ વાતનો અંત લાવવાનો વિવેક ચૂકી જતા હોય છે.

એક પ્રસંગ યાદ આવે છે.  એક વકતા દ્વારા બીજા કવિ વિષે વક્તવ્ય ચાલતું હતું.  કવિ માટે શ્રોતાઓને માન હતું. એમના વિષે વક્તા દ્વારા જે વાતો કહેવાતી હતી એમાં શ્રોતાઓને આનદ પણ આવતો હતો. પરંતુ ધીરે ધીરે વક્તા, વિષયથી દૂ….ર  દૂ…ર જવા લાગ્યા. કવિની કવિતા વિષે બોલવાને બદલે કવિ વિષે વધારે બોલવા લાગ્યા. શ્રોતાઓને એમાં પણ વાંધો નહોતો. વક્તા, કવિના બાળપણની લીલા વિષે વધારે વાતો કરવા લાગ્યા. શ્રોતાઓને એમાં પણ વાંધો નહોતો. વક્તા, કવિના બાળપણની સાથેસાથે પોતાના બાળપણની વાતો કરવા લાગ્યા. શ્રોતાઓએ એ પણ સહન કરી લીધું કારણ કે વક્તા પોતે કવિના સ્નેહીજન હતા. પરંતુ કવિની અને સાથેસાથે વકતાની પોતાની એ બાળલીલા બહુ લાંબી ચાલી.  ‘અમે નાના હતા ત્યારે આમ ખાતા’તા ને આમ નદીએ જાતા’તા ને આમ વગર ચડ્ડીએ નાતા’તા…”  એવી વાતો લંબાતી ગઈ. એ વખતનાં ગામડાંમાં જન્મેલા સહુ છોકરાઓ નદીએ વગર ચડ્ડીએ જ નહાતા હતા અને એ સત્કર્મ કરવામાંથી  ભવિષ્યના કવિશ્રી પણ બાકાત નહોતા રહ્યા – એ વાતથી શ્રોતાઓને જરૂર આનંદ થયો પરંતુ  વક્તાનું વક્તવ્ય એ બાળલીલા પર જ કેન્દ્રિત થઈ જવાથી એ આનંદ ઓછો થતો ગયો. વક્તાને બેસાડી દેવા માટે શ્રોતાઓએ તાળીઓ પાડી તો વક્તાને એમ લાગ્યું કે શ્રોતાઓને  વકતવ્યથી આનંદ આવી રહ્યો છે. એમણેવાતનો વિસ્તાર વધાર્યો તો શ્રોતાઓએ તાળીઓનું પ્રમાણ વધાર્યું. પછી તો વક્તાને પણ ખ્યાલ આવી ગયો કે, આ તાળીઓ વક્તવ્યના સમર્થનમાં નહિ પરંતુ વિરોધમાં પડી રહી છે. પરંતુ એમણે પણ હઠ પકડી કે , ‘મારે જે કહેવાનું છે એ કહ્યા વગર  હું માઈક નહિ છોડું.’ વાત વટે ચડી ગઈ. વક્તા બોલતા રહ્યા અને શ્રોતાઓ તાળીઓ પાડતા રહ્યા. છેવટે વક્તા બેઠા. વાતનો અંત આવ્યો.  પરંતુ  ખાટી છાશ જેવો અંત આવ્યો.  કવિતાને પામવાના બદલે શ્રોતાઓ હાસ્યને પામ્યા.  હાસ્ય ખોટું નહિ,પરંતુ એ હાસ્ય કસમયનું હતું. મજબૂરીનું હતું. 

વક્તા તો સમજ્યા મારાભાઈ, વક્તા હોય એટલે વક્તવ્ય આપે. પરંતુ, રોજિંદા જીવનમાં કોઈ વાત કહેતી વખતે આપણે પોતે પણ ક્યા ઝાલ્યા રહીએ છીએ? વધુ પડતા હરખપદોડા થઈને ‘વાત’ અને ‘વક્તવ્ય’ વચ્ચેનો તફાવત ક્યા ધ્યાનમાં રાખીએ છીએ? સામેવાળાનો રસભંગ થતો હોવાનો ખ્યાલ આપણને રહેતો નથી એટલે આપણે આપણી વાણીનો ભંગ થવા દેતા નથી. વાતનો યોગ્ય સમયે યોગ્ય અંત લાવવો એ પણ એક કળા છે. જે વ્યક્તિ વાત કહેતી વખતે સામેવાળાનાં રસને ધ્યાનમાં લેતો નથી એ વ્યક્તિમાંથી સમય જતાં લોકોનો રસ ઊડી જાય છે.  વાતનો અંત ક્યારે લાવવો એ માટે આપણી પાસે કોઈ વૈજ્ઞાનિક સાધન ભલે ન હોય પરંતુ સમજદારી હોય તો વાંધો ન આવે! અને, સમજદારી સાલી જ્યારે ખરી જરૂર હોય ત્યારે જ હાજર હોતી નથી! સમગ્ર વાત સમય, સંજોગો અને વિવેક પર આધાર રાખે છે.  ઉપરાઉપરી ફાલતું વાતો કરવાના પણ  પ્રસંગો  હોય છે અને અતિ મહત્વની વાત  ટૂંકમાં કહેવાનાં પણ પ્રસંગો હોય છે.  કોઈના મરણના સમાચાર અનેક લોકોને પહોંચાડવાની જવાબદારી જેને સોંપવામાં આવી હોય એ વ્યક્તિ જો એ સમાચાર આપતી વખતે સામેવાળાની સમક્ષ, મરણ પામનારઆ જીવનની  અંતિમ ક્ષણોનુ વર્ણન કરવા લાગે તો..?  

હવે વાત કરીએ ટૂંકી વાર્તાની. ટૂંકી વાર્તા એ સાહિત્યનો એક પ્રકાર છે એ તો આપ સહુ જાણો જ છો. વિવિધ છાપાંઓમાં, સામયિકોમાં કે બ્લોગ પર ટૂંકીવાર્તાઓ રજૂ થતી હોય છે.  વાર્તાઓ વિષે જાણકારોનું  કહેવું  છે કે, ‘ટૂંકી વાર્તા રચવી એ કુશળતા માંગી લે એવું  કામ છે. માત્ર ઘટના, સંવેદના, બોધ, વર્ણન, પાત્રાલેખન, ચમત્કાર વગેરે થકી સારી વાર્તા નથી બની જતી. એ બધાંને ખપમાં લેનારું નકશીકામ પણ જરૂરી છે. એ વીસ પાનાંની પણ હોઈ શકે અને બે પાનાંની પણ હોઈ શકે. બધું જ જે તે વાર્તા પર નિર્ભર છે. એમાં ખરી ખૂબી તો વાર્તાનો  અંત લાવવામાં છે. અંતમાં એક પણ વાક્ય ઓછું લખાય કે વધારે લખાય તો પણ વાર્તા નંદવાઈ જાય. કોઈને એમ થાય કે, એકાદ વાક્ય વધારે લખાઈ જાય તો એમાં શું બગડી જવાનું? પરંતુ ત્યાં જ વાર્તાકારની કસોટી થાય છે. ક્યા અટકવું અને વાચકો પર છોડી દેવું એ કુશળતા માંગી લે એવું કામ છે.  સારો વાર્તાકાર વાચકોને આગળ વિચારવાનો મોકો આપે છે. વાચકોની સમજ પર  શ્રદ્ધા રાખે છે.’ 

હિન્દી ફિલ્મ ક્ષેત્રે એક ‘સમાંતર’ કે ‘કલાત્મક’  ફિલ્મોનો યુગ આવ્યો હતો.  ચક્ર, આક્રોશ, શોધ, અંકુર, પાર વગેરે આવી ફિલ્મો હતી. આવી ફિલ્મોમાં અંત પ્રેક્ષકો પર છોડી દેવાતો હતો. આવી ફિલ્મોને પસંદ કરનારો એક ખાસ વર્ગ હતો. પરંપરાગત મનોરંજક ફિલ્મ જોવા ટેવાયેલા લોકોમાંથી કેટલાક લોકોને આવી ફિલ્મ જોયા પછી એવું લાગતું હતું કે: ‘આ કેવી ફિલ્મ? પછી છેલ્લે શું થયું એ તો બતાવ્યું જ નહિ! ‘ આજે ફિલ્મોમાં  ‘આર્ટ ફિલ્મ’ કે ‘કમર્શલ’ ફિલ્મ’ એવા વર્ગો નથી. પરંતુ દરેક ફિલ્મમાં છેલ્લે ‘ખાધું પીધું અને રાજ કર્યું’  એવો અંત જરૂરી માનવામાં આવતો નથી. આજે પ્રેક્ષકો ઘણા ઘડાઈ ગયા છે! અંત લંબાતો હોય તો ઊભા પણ થઈ જાય! 

… આ કોણ ઊભું થયું? આ ‘ બંધ કરો’ એમ કોણ બોલ્યું? કોઈ નહિ!? ના.. ના… મેં સાંભળ્યુંને.  આ તાળીઓના અવાજો પણ આવવા લાગ્યા! … સમજ્યો! મારે બંધ કરવું જોઈએ.  😀

અટકું છું.  આવજો અને જલસા કરજો. 

*************************************

જો સમય હોય તો અહી પણ નજર નાખશોજી.  

https://asaryc.wordpress.com/2009/07/27/પાંચકડાં/

ગણપતિ ઉત્સવ: ભક્તિ,મસ્તી અને પ્રાર્થના!

વાયરા

[આ તસવીરનું પ્રાપ્તિસ્થાન:  http://blog.buzzintown.com/2012/09/happy-ganesh-chaturthi-sms-wishes-messages-ganesha-quotes/

ગણપતિબાપા મોરિયા .. અર્ધો લાડુ ચોરિયા. 

ગણપતિબાપા રાબેતા મુજબ  સમાજની મુલાકાતે પધાર્યા છે.  સામાજિક દેવ છેને?  નાનામોટા ઘરમાં, ગલીના નાકે,  સોસાઈટીના કોમન પ્લોટમાં, ફૂટપાથ પર … જ્યાં બેસાડો ત્યાં બાપા બેસવા તૈયાર છે.  જે હરકતો કરવી હોય તે કરો , બાપા ઉદાર છે. એમનું રૂપ જ એવું છે .. એમનું મન જ એવું છે.  એ સહુને ખૂશ જુએ છે ને પોતે ખૂશ થાય છે.  એ જાણે છે કે રોજિંદા માહોલથી ત્રસ્ત લોકો આ તહેવાર ઉજવવાને બહાને હળવા થાય છે.  જે કાંઈ પોતાની અંદર છે તે તમામ બહાર લાવે છે.  આનંદ, ઉમંગ, આવડત, કળા,શોર્ય,  સંસ્કાર, પરંપરા,  ભક્તિ…એટલું જ નહિ,  મસ્તી, મોજ, તોફાન વગેરે.  એ ઘણાંને ગમે કે ન ગમે. એટલું જ નહિ, લોકો પોતાની અંદર ભભૂકતો રોષ પણ આ જ તહેવાર દરમ્યાન ઠાલવી શકે છે. ગણપતિના સ્ટેજ પર કેટલાક નેતાઓની ઠેકડી ઉડાડતાં દૃશ્યો   શું બતાવે છે?  

પેઢીઓ બદલાઈ ગઈ! નથી બદલાયું આ સૂત્ર: ગણપતિબાપા મોરિયા .. અર્ધો લાડુ ચોરિયા. આ સૂત્રની મજા માણવી હોય તો બાળક થવું પડે! પોતાની જાતની અંદર ઉમેરાઈ ચૂકેલા વર્ષો બાદ કરવાં પડે! એ નથી થઈ શકાતું એટલે ફરિયાદો પીછો નથી છોડતી. પરંતુ, બાપાને કેમ કશું નડતું નથી? આવો સમજવાનો પ્રયાસ કરીએ.આ પહેલા પણ બાપાના રૂપરંગને, સમાજને અનુલક્ષીને સમજવાના પ્રયાસો થયેલા છે. પરંતુ સમાજ તો સતત બદલાતો રહે છે.  તો  બાપાને સમજવાના નવા નવા પ્રયાસો પણ થવા જ જોઈએ. અત્રે આ તહેવારની ઉજવણીમાંથી કશું શીખવાનો અને હળવા થવાનો  એક પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

આજે  ગણપતિ ઉત્સવની ઉજવણી માટે એક ફરિયાદ એ હોઈ શકે કે, ઉજવણીમાં ઘોંઘાટ બહુ થાય છે.  હવે, બાપાના કાન જુઓ. કેવડા મોટા છે! બાપાને ખબર જ હતી કે આ પરમ શાંતિ કાયમ રહેવાની નથી. ભવિષ્યમાં પાકી  દીવાલોને પણ  હલબલાવી નાખે એવા ડીજે જેવાં માધ્યમો આવવાના જ છે. એ ડીજે પરથી  લેટેસ્ટ ફિલ્મી ગીતો પણ સાંભળવા પડશે. એમાં ભક્તિનો ‘ભ’ પણ ન હોય તો પણ સાંભળવા પડશે. એને સહન કરવાની શક્તિ કેળવવી જ પડશે. વિચાર કરો. આપણને  સવારથી સાંજ સુધી કેટકેટલું સાંભળવું પડે છે.  બીજાં માધ્યમોને છોડો. પરિવારના એક સભ્ય જેવા ટેલિવિઝનની જ વાત કરીએ તો એના દ્વારા આપણે કેટકેટલું સારુંનરસું સાંભળીએ છીએ. સાધુસંતોના ઉપદેશો, નેતાઓના બદમાશીભર્યા વચનો, ગીતસંગીત, બાળકોનો કિલકિલાટ, સહન ન થઈ શકે એવા સમાચારો….. આપણે એવો આગ્રહ ન રાખી શકીએ કે , ‘આ માધ્યમ દ્વારા માત્ર અમને મનગમતું જ સંભળાવવામાં આવે. માત્ર સાચું જ અને સારું જ  સંભળાવવામાં આવે. અમારી તબિયતને હાની પહોંચાડે એવું કશું જ અમારે સાંભળવું નથી.’  માત્ર નિર્જીવ માધ્યમો જ નહિ પરંતુ આસપાસના લોકોના મોઢેથી પણ અપને અણગમતું સાંભળવું પડે છે. બાપાના મોટા કાન એ સૂચવે છે કે ‘પંખીઓના કલબલાટથી માંડીને વાહનોના હોર્નના અવાજો સાંભળવાની શક્તિ કેળવો.  તો જ જીવી શકશો . નહિ તો કાયમી કકળાટ કરતાં રહેશો.’

જે બાબત સાંભળવાની ક્રિયાને લાગુ પડે છે એ જ બાબત જોવાની ક્રિયાને પણ લાગુ પડે છે. રાતદિવસ દરમ્યાન આપણે કેટકેટલું જોવું પડે છે! ઘેર બેઠાં વિશ્વભરના સારાંનરસાં દૃશ્યો દેખાડતાં માધ્યમોનું જોર વધ્યું છે.  એ માધ્યમોની પોતાની વિશેષતાની સાથેસાથે પોતાની મર્યાદા અને મજબૂરી પણ હોય.  ગણપતિનીજીની ઝીણી આંખો એવું સૂચવે છે કે, : ‘ભલે તમને અન્ય માધ્યમો દ્વારા ગમે તે દ્રશ્યો બતાવવામાં આવે એને તમારી પોતાની ઝીણી નજરે જુઓ અને મુલવણી કરો. જે જુઓ એને ઉતાવળથી સાચું નમાની લો.  તમારી પોતાની વિવેકબુદ્ધિનો પણ ઉપયોગ કરો. ‘ ઘણીવાર આપણે ટેલિવિઝન પર જે બતાવવામાં આવે એ સાચું માની લઈએ છીએ.  જેમ કે કોઈની પ્રેમકહાની, હરખપદુડા એન્કરો હોંશે હોંશે  દિવસોના દિવસો સુધી  બતાવે છે ત્યારે  પ્રેમનો મહિમા કેવો છે એના પર ભાર મૂકે છે. સમય જતાં એ જ કહાનીના એક પાત્રનું અપમૃત્યુ થાય છે ત્યારે એ જ એન્કરો એ કહાનીમાં રહેલા સ્વાર્થ આને ચાલાકી પર  ભાર મૂકે છે.  પણ, ઝીણી જરે જોનારાઓને પહેલેથી જ ખ્યાલ આવી જાય છે કે,  આ કહાની કાંઈ  આખો  દિવસ દેખાડવી પડે એવી મહત્વની નથી. મતલબ કે,  જે જુઓ એને માત્ર બીજાની નજરે જ ન જોતાં પોતાની નજરે જોવાનું પણ શીખો.  

ગણપતિ પોતાની સૂંઢ દ્વારા આધુનિક સુચન કરે છે કે: ‘ વાતાવરણમાં તાજી  હવા મળવી મુશ્કેલ છે માટે તમારું નાક લાંબુ કરો.  નાક લાંબુ ન કરી શકતા હો તો તમે પોતે તાજી હવા મળે એવી જગ્યા સુધી લાંબા થાવ. એ માટે રોજ ઘરની બંધિયાર હવાનો ત્યાગ કરીને બહાર નીકળો. બગીચામાં જાવ. શક્ય યોય તો નદીકિનારે કે દરિયાકિનારે જાવ. અરે ! ક્યાય નહિ તો છેવટે ઘરના ધાબે તો જાવ. પણ તાજી હવા લો.  ઊંડા શ્વાસ લો. યોગ કરો અને ફેફસાં મજબૂત રાખો.  પ્રદૂષણ વધ્યું છે તો  ઉપાય  પણ કરો. ‘

હવે આવી મજાની વાત! ખાવાની! ગણપતિ બાપાનું મોટું પેટ સૂચવે છે કે, ‘બધું જ ખાવાની અને પચાવવાની ટેવ પાડો.  કાયમ માટે અને દર વખતે તમારી ઇચ્છા મુજબનું ભોજન તમને ન પણ મળે.  માટે  સંજોગો મુજબ જે મળે તે ખાવાની તૈયારી રાખો.’  આ વાત આજના સમાજમાં નાનાંમોટાં સહુને લાગુ પડે છે. જેમ કે ઘરના વડીલની ઇચ્છા હોય કે આજે તો ખીચડી ખાવી છે. પરંતુ પરિવારના અન્ય લોકોની ઇચ્છા  ચાઈનિઝ વાનગીની હોય તો ઘરના વડીલ પોતાની ઇચ્છા પકડી રાખીને માત્ર પોતાના માટે ખીચડી રંધાવવાના પાપમાં પડે એ યોગ્ય છે? એ જ રીતે યુવાન છોકરાછોકરીઓ  પણ જો માત્ર ભાત, બટાકા કે મેંદો જ ખાશે તો  બીમારીનો  ભોગ બનશે ને એમને કાયમ માટે અણગમતું ખાવાનો વારો આવશે. માટે એમણે પણ ખીચડી, શાક, રોટલી જેવી વિવિધ વાનગીઓ ખાવાની તૈયારી રાખવી જોઈએ. વળી, આજની યુવાન પેઢીને તો રોજીરોટી માટે વતનથી દૂરના મલકમાં પણ જવું પડે. ત્યાં એને જે મળે એ ભોજન આરોગવાની તૈયારી રાખવી પડે. એ સિવાય, મોટા પેટવાળા હોવું એટલે કે વિશાળ મનના હોવું; એ પરંપરાગત અર્થ પણ ભૂલવા જેવો નથી જ.

ને ગણપતિના દેખાતા દાંત સૂચવે છે કે: ‘તમારા વ્યક્તિત્વને જરા અણિયાળું રાખો. એટલું નરમ ન આખો કે જેનાલીધે તમને ગમે તે દબડાવી જાય. જરૂર પડે દંડ દેવાની પણ તૈયારી રાખો.’

અને એમનું વાહન ઊંદર! આ વાહનની બે વિશેષતાઓ જે આજના સમયમાં રાહત આપનારી છે. એક તો એમાં પેટ્રોલ કે ડીઝલની જરૂર રહેતી નથી અને એના પાર્કિંગ માટે બહુ જગ્યા જોઈતી નથી. આ વાહન દ્વારા બાપા સૂચવે છે કે: ‘તમારું વાહન એવું રાખો કે જેમાં બળતણ ઓછું વપરાય. જેને લીધે પ્રદૂષણ ન થાય. જેના પાર્કિંગ માટે સમસ્યા ન થાય. વળી, તમારું વાહન એવું હોવું જોઈએ કે જે સમાજના દરેક વર્ગના લોકો સુધી જઈ શકે.’ 

 તો આવા છે આપના આ દુંદાળા દેવ. 

ઘણા લોકોને આ તહેવારની ઉજવણી સામે  ફરિયાદો છે. એમનુંએમનું માનવું છે કે, ‘આ તો બધી ઉપરછલ્લી મસ્તી છે. આમાં અંદરની મસ્તી કે ભક્તિ ક્યાય દેખાતી નથી.’ ચાલો, ઉપરછલ્લી તો ઉપરછલ્લી મસ્તી તો છેને? અરે! આજના આ માનસિક તનાવભર્યા વાતાવરણમાં બાહ્ય તો બાહ્ય મસ્તી હોવી એય મોટી વાત છે! અને, બાહ્ય મસ્તી હશે તો આંતરિક મસ્તી પણ આવશે! આંતરિક મસ્તી માટે પણ બાહ્ય મસ્તીનું પગથીયું હોવું જરૂરી છે. બાકી, જેને પોતાની અંદરની  જ મસ્તીનો રંગ પ્રાપ્ત થઇ ગયો  હોય એને તો  ગલીના નાકે શું થાય છે એની પણ પડી નથી હોતી. 

વળી, જેણે ગલીએ ગલીએ જઈને ગણપતિનાં વિવિધ રૂપરંગ જોયાં હોય, પોતાના સંતાનોને એ હોંશે હોંશે દેખાડ્યાં હોય અને એનો આનદ માણ્યો હોય;  એ જ ભાઈશ્રી પોતે ઉમરલાયક થઈ જાય એટલે, ‘આ બધું બરાબર નથી’ એવો કકળાટ કરે એતો  ‘ગરજ સરી અને ગણપતિ વેરી’ એવી વાત ગણાય! પોતાને ન ગમતું હોય એ બીજાને ગમતું હોય એમ પણ બનેને? 

તો મિત્રો, પર્યાવરણનું ધ્યાન રાખીને, અંધશ્રદ્ધાથી અંતર જાળવીને,  કલેશકંકાસથી દૂર રહીને આ તહેવાર ઉજવીએ.  

ગણપતિને આ સિઝનમાં એક જ પ્રાર્થના કે: આપણા  નેતાઓને સદબુદ્ધિ આપે. માત્ર એક જ બાઈને ન પૂછે પણ પોતાના પરિવારની બાયુંને પણ પૂછે કે, શું વરસમાં રાહતદરના માત્ર છ જ ગેસસિલિન્ડર પૂરતા છે?   

આપણા ભાગવાનો નસીબદાર છે કે, એમણે પહેલાં જન્મ લઈ લીધા.  આજના યુગમાં જન્મ્યા હોત તો એમને માખણ કે અર્ધો લાડું ચોરવાને બદલે પેટ્રોલ કે ગેસસિલિન્ડર ચોરવાનો વારો આવત. 

શાહરૂખખાન! ગર્મી મેં ગર્મી કા એહસાસ!

ગમ્મત

મિત્રો,

ઘણાને વિચાર આવતો હશે કે, શાહરૂખખાનની કોઈ ફિલ્મ આવવાની નથી તો પછી એણે એક સિક્યુરિટી ગાર્ડ સાથે આટલી બધી બબાલ કેમ કરી? 

અમારું માનવું છે કે , ઘણી વખત  બબાલ કરવામાં નથી આવતી પણ થઈ જાય છે! આપોઆપ! જેમ પ્રેમ કરવામાં નથી આવતો પણ થઈ જાય છે! જેમ કેટલાક કવિઓથી કવિતા થઈ જાય છે!  સહજ રીતે! એવી જ રીતે બબાલ પણ થઈ જાય છે.

પરંતુ બબાલ જ્યારે કોઈ જાણીતા  માણસથી થઈ જાય છે ત્યારે એ સમાચાર બની જાય છે. બાકી, મારા જેવા કેટલાય અમુભાઈ કે રમુભાઈને અવારનવાર  ચોકીદારથી માંડીને મેનેજરો સાથે બબાલ થતી જ હોય છે.  જેમ દરેક પ્રેમ લગ્નમાં નથી ફલિત થતો તેમ દરેક બબાલ મોટા ઝઘડામાં નથી ફેરવાતી.  

-ક્યાંક ને ક્યાંક કોઈની સમજ કામ કરી જાય છે. 

– બહુ જોર કરવામાં મજા નથી એવું સત્ય સમાજાવાથી.. ‘જા..જા… હવે તારા જેવું કોણ થાય’ એવું કશું બબડીને ચાલતી પકડી લેવાય છે.   

-વાત હદ બહાર જતી લાગે તો  વાળી લેવાની આવડત કામ લાગી જાય. 

-પોતાની ભૂલ સમજાય [એવી શક્યતા ઓછી છે] તો માફી માગી લેવાય. 

અમને શાહરુખખાનના આ મામલામાં એક એવી મધુર કલ્પના કરવાનું મન થાય છે કે: 

જ્યારે શાહરૂખખાને ગાર્ડને સીટી વગાડતા અને છોકરાંને મેદાનમાં જતાં અટકાવતા જોયો ત્યારે એણે ગુસ્સે થવાને બદલે  એવું કહ્યું હોત કે: 

मेरे प्यारे बच्चे,  गार्ड अंकल मैदान में नहीं जाने देते है?  क…क..क.. कोई बात नहीं!

होता है!  ऐसा होता है! चलो,हम घर चले…

गार्ड अंकल को सोरी बोल दो!  सब बच्चे अंकल को सोरी बोल दो!

अंकल को बाय बाय कर दो!  ऐसे नहीं.. ऐसे कह दो… बाय बाय गार्ड अंकल .. गुड नाईट.. शुभ रात्रि..  गोड ब्लेस यु…   

आधी आधी रात भगाता है कोई 

बार बार सिटी… बजाता है  कोई 

हम तो पागल है.. 

गार्ड अनजाना है…. 

એવું કોઈ ગીત ગાતાં ગાતાં છોકરાંઓ સાથે નાચતો ગાતો  બહાર નીકળી ગયો  હોત તો?

અરે! વાત વધી ગયા પછી પણ પછી વાળી લીધી હોત તો! એવું કહીને કે:

मेरी गलती हो गई! हो सके तो मुजे माफ कर दो!

बच्चनजी ने कहा है कि – माफी मांगने से कोई छोटा नहीं हो जाता!

ए..ए..ए .. उ..उ… उ… क..क..कभी कभी इंसान से गलती हो जाती है! मेरे से हो गई! मै खान हूं तो क्या हुआ?

मुजे गलती करानेका हक नहीं ? बोलो.. जवाब दो… किंगखान को गलती करने का अधिकार नहीं है?

देखो, दुनिया में  महोब्बत से बड़ी कोई चीज नहीं है.. आई लव यु गार्ड अंकल…

… આવા તો કેટલય  ડાયલોગ્સ શાહરૂખખાને ફિલ્મોમાં માર્યાં હશે. સ્ટેજ પર માર્યાં હશે. એકાદ ડાયલોગ પણ, આ વખતે કામે લગાડ્યો હોત તો? વાત વાળી લીધી હોત તો?

“સ્વદેશ” ફિલ્મમાં એક પાણીવાળા છોકરા તરફ જેવા કરુણાના ભાવ દાખવ્યા હતા એવા ભાવ ગાર્ડ તરફ દાખવ્યા હોત તો?

તો?

તો?

તો?

મીડિયાની હેડ લાઈન્સ કેવી હોત…

क्या कूल है खान!

देखिये किंगखान कि इंसानियत!

एक सामान्य गार्ड से माँगते है माफी! किंगखान का जवाब नहीं!

शाहरुख क्यों है सब से अलग? देखिये ब्रेक के बाद!

પરંતુ,  આવું કશું જ થયું નહિ.  કિંગખાન એકશન માં આવી ગયા! સામેવાળા રીએક્શનમા આવી ગયા…મીડિયા TRP   કલેક્શનમાં આવી ગયા.  રાજીવ શુકલા પ્રોટેક્શમાં આવી ગયા!

તો મિત્રો,

ઉતાવળા સો બાવરા … ધીરા સો ગંભીર

શાહરૂખભાના દાખલેથી ચેતી જાજો વીર!


શબ્દના બદલે તમે આવો પધારો smiley

કાગપીંછ

શબ્દના બદલે તમે આવો પધારો  smiley 🙂

રાંક છીએ આપજો અમને સહારો   smiley 🙂

ભેદ ભીતરના અહીં જોતું નથી કોઈ હવે

માન્ય છે સૌને ઉપરછલ્લો નજારો  smiley 🙂

થઈ ગયાં રદ જીવતા ને  જાગતા  ચહેરા તમામ

ચાલવા લાગ્યા ચલણમાં જ્યાં હજારો   smiley 🙂

દેહખાતે માત્ર હસતો એક ચહેરો, એ છતાં

ભલભલાથી પાડતા કેવો પનારો smiley 🙂 

પૂર્વજો વિસ્તારથી કહેતા હતા વાતો બધી

કોણ નવરું છે હવે કરવા લવારો smiley 🙂

थोड़ी सी पीली है …

ઝાપટાં

જય ભોલેનાથ .

સહુ મિત્રોને મહા શિવરાત્રીના શુભ પર્વ નિમિત્તે જય ભોલેનાથ.

અહીં લોકો નથી હસતાં મહામંદી નડી ગઈ છે.

અહીં સૌને ઉદાસીની મહાઆદત પડી ગઈ છે.

જવા દો ને, અમે પ્યાલા ભરીને ભાંગ પીધી છે

અમારે શું? અમોને તો મહામસ્તી ચડી ગઈ છે.

નગર મધ્યે અમે ચાલ્યા અમે દોડ્યા અમે કૂદ્યા

કરીએ શું? અમોમાંથી શરમ થોડી દડી ગઈ છે.

હવે સગપણ તણાં બંધન રતીભર પણ નથી નડતાં

નથી પરવા હવે સગપણ તણી સાંકળ સડી ગઈ છે.

જમાનાના હવે ઝાલ્યા અમે યારો નહીં રહીએ

ખુશી કેરા ખજાનાની હવે ચાવી જડી ગઈ છે.

****

भंग मुबारक ..

भंग का रंग मुबारक… 

अगर चढ जाय तो फिर

एक नया जंग मुबारक! 

ગોદડાંખેંચ

અસર, વાયરા

મિત્રો,

આજના વખતમાં લગ્નપ્રસંગ ઉકેલવાનું કામ મોંઘુ પડતું હશે પરંતુ પહેલાંના પ્રમાણમાં સરળ જરૂર થઈ ગયું છે. ઘણાં લોકો કહેતાં હોય છે કે: “પહેલાંના લગ્નપ્રસંગોમાં આવતી હતી એવી મજા હવેના પ્રસંગોમાં આવતી નથી. ત્યારે સગવડો ઓછી હતી, સાધનો ઓછાં હતાં,વાનગીઓ પણ ઓછી હતી. પણ તોય મજા આવતી હતી.”

આવું કહેનારાં અમુક અંશે સાચાં હોય તો પણ જો તેઓ સાચા દિલથી એ વખતની હાડમારીઓ યાદ કરે તો જરૂર કબૂલ કરે કે: ” જેને ત્યાં પ્રસંગ હોય એની એવી તો કસોટી થઈ જતી હતી કે પોતાને તો પ્રસંગનો આનંદ માણવાને બદલે સતત ચિંતામાં રહેવું પડતું હતું.”

તે વખતમાં પૈસા ખર્ચવા છતાં સગવડો પ્રાપ્ત થતી નહોતી. આમતેમથી બધું ભેગું કરવું પડતું હતું. બીજાઓના સાથ અને સહકારની ખૂબ જ જરૂર પડતી હતી. જેને ત્યાં પ્રસંગ હોય એણે વાતવાતમાં જેનેતેને નમવું પડતું હતું. દીકરીના બાપની દશા તો ઘણી વખત કફોડી થઈ જતી હતી. જાનૈયાઓને  સાચવવા એ ગબ્બરસિંગના માણસોને સાચવવા જેવી કપરી આફત હતી!

આજે તો દીકરીના માબાપ સવારે લગ્નસ્થળે જાય અને દીકરીને વળાવ્યા પછી રાત્રે ઘેર આવીને રોજિંદી ટીવી સિરિઅલ આરામથી જોઈ શકે એવો સતયુગ આવ્યો છે! દીકરીને પરણાવનાર માબાપે લગ્નસ્થળે દીકરી સિવાય માત્ર પૈસા જ લઈ જવા પડે છે!

એક જૂનો શિયાળો યાદ આવે છે. મારા એક મિત્રની બહેનના લગ્ન હતા.  એ લગ્નપ્રસંગમાં અમે થાકીને લોથપોથ થઈ ગયા હતા છતાય ખૂબ  મજા આવી હતી.

જાનને આખો દિવસ સાચવી. રાત્રે ફેરા ફરવાનો મુખ્ય કાર્યક્રમ પૂરો થયો. જાનની વિદાય બીજાં દિવસે હતી. સહુ જાનૈયાઓ કાજે અમે પથારીઓ તૈયાર રાખી હતી. પરંતુ કેટલાક જાનૈયાઓ અમારી તૈયારી પર પથારી ફેરવતા હોય તેમ એકએક ગોદડું ઓઢવાને બદલે બબ્બે ઠપકારીને પોઢી ગયા.

જાનૈયાઓના પ્રમાણમાં ગોદડાં ખૂટ્યાં. તાત્કાલિક વાડીનો સ્ટોર ખોલાવીને ગોદડાંનો પૂરવઠો હતો એટલો બહાર કઢાવ્યો તોય માંગ ઓછી થઈ નહિ!

હવે એક જ રસ્તો હતો. જેણેજેણે બબ્બે ગોદડાં ધારણ કર્યાં હોય તેમને વિનતી કરીને એક એક ગોદડું પાછું લઈને એ ગોદડાં ગોદડાંવિહોણાં હોય તેમને વહેંચવાં.

પરંતુ અમારો એ ઉપાય બહુ કારગત ન નીવડ્યો. અમારી વિનંતીભર્યા શબ્દો બબ્બે ગોદડાં વીંધીને એ લોકોના કાન સુધી પહોંચી ન શક્યા. દ્વિગોદડાંધારી લોકો જાણે પોતે ભર નિદ્રામાં હોય તેમ સુષુપ્ત અવસ્થામાં જ પડી રહ્યા.

જબાબદાર વડીલ તરફથી અમને આદેશ થયો કે:જ્યાં જ્યાં બે ગોદડાં હોય ત્યાંથી એક ગોદડું ધીરેથી, કોઈની નિદ્રામાં ખલેલ ન પડે તે રીતે સરકાવી લો. અને જરૂરિયાત હોય તેને પૂરાં પાડો.

અમે એમના આદેશનું પૂરી વફાદારીથી પાલન કર્યું. દબાતે પગલે અમે શયનખંડમાં ફરવા લાગ્યા. જ્યાં જ્યાં બે ગોદડાં હતાં ત્યાત્યાથી એક એક ગોદડું સરકાવવાની કામગીરી શરૂ કરી. આ ઉપાય ખૂબ જ કારગત નીવડ્યો. ચારેક ફેરા મરવાના પરિણામે પરિસ્થિતિ ઘણી હળવી થઈ ગઈ.

હવે વધારે ફેરા મારવા જેવું રહ્યું નહોતું! છતાંય છેલ્લી વખત નસીબ અજમાવવાની લાલચે અમે છેલ્લો ફેરો મારવા નીકળ્યા.

હજી તો અમે એકપણ ગોદડું ખેંચ્યું નહોતું ત્યાતો  એક છોકરાનો અવાજ આવ્યો: “કાકા, ચેતજો. આવ્યા છે.”

વાત એમ બનેલી કે અમારી કડક કામગીરીના સાક્ષી જેવા કાકોભાત્રીજો એમ બે જણા જાગતા હતા. એ લોકો વધારાનું ગોદડું ગુમાવવા માંગતા નહોતા. એટલે, અમારા આગમનની જાણ થતાં જ ભત્રીજાએ એનાં કાકાને જાણ કરી કે:”કાકા, ચેતજો. આવ્યા છે.”

જાણે અમે કોઈ બહારવટિયા હોઇએ એમ અમારાથી ચેતવાની તૈયારી ચાલી રહી હતી.

છોકરાના શબ્દો સાંભળીને અમને એવું તો હસવું આવ્યું કે માંડમાંડ હસવું રાખીને ત્યાંથી ભાગ્યા.

શયનખંડની બહાર નીકળીને મન મૂકીને હસ્યા.

જ્યારેજ્યારે શિયાળો આવે છે અને એની તાકાત બતાવે છે ત્યારેત્યારે મને એ શબ્દો યાદ આવી જાય છે:”કાકા, ચેતજો. આવ્યા છે.”

મિત્રો, સામાજિક પ્રસંગોમાં હિસ્સેદાર બનવું હોય તો ક્યારેક ક્યારેક આવા ગોદડાં ખેંચવાના ધંધા પણ કરવા પડે!

તમે પણ, આવા નહિ તો બીજા પ્રકારના ધંધા કર્યાં જ હશે!

આજનું લંગર :

લંગર પ્રાપ્તિસ્થાન: http://www.cartoonstock.com/directory/h/hogging_the_blanket.asp

દિલ છે તો દૂધપાક છે

વાયરા

સન ૧૯૬૭ની આસપાસનો જમાનો હતો. હું આઠમાં ધોરણમાં ભણતો હતો. નિશાળની પાછળનું મેદાન હતું. રીસેસનો સમય હતો. ખુશનુમા મોસમ હતી. કુમળી ઉમર જેવો જ કુમળો તડકો હતો.

નજર સામે કમળધારી તળાવની જાહોજલાલીનું અમૂલ્ય પ્રદર્શન હતું. એ પ્રદર્શનના કાર્યક્રમની પ્રકાશ વ્યવસ્થા સૂરજ એકલપંડે સંભાળી રહ્યો હતો. નગરની કપડાં ધોઈ રહેલી મહિલાઓએ  સંગીત પ્રસારણની વ્યવસ્થા સંભાળી હતી. ધબાક!ધબાક!ના સૂર વાતાવરણમાં ભળી રહ્યા હતા. તળાવને સામેના કિનારેથી તે છેક ક્ષિતિજ સુધી સમગ્ર સૃષ્ટિ શુદ્ધ પ્રસન્નતા વહેંચી રહી હતી.

પ્રસન્નતાના આ રંગમાં કોઈ નબળી વાતને જરા પણ સ્થાન નહતું.

 .. ને મારા એક વર્ગમિત્રે મારી પાસે આવીને કહ્યું: યાર ઠક્કર, તારી પાસેથી ઉછીના લીધેલા પૈસા લાવવાના રહી ગયાં. કાલે લાવું તો ચાલશેને?

જવાબમાં મે કહ્યું: “ચાલશે યાર. ક્યારેય ન લાવે તો પણ ચાલશે.”

“એવું ચાલે ખરું યાર? વહેવારે તો આપવા પડેને?”

“બધું ચાલે” મે કહ્યું.  ત્યારબાદ મારા હોઠ પર એક વાક્ય આવી ગયું: “દિલ છે તો દૂધપાક છે.” 

એ મિત્રને તો વાક્ય સાંભળીને મજા પડી ગઈ પરંતુ હાજર હતા તે બધાને મજા પડી ગઈ!

પછી તો મારા મિત્રવર્તુળમાં વાતવાતમાં ” દિલ છે તો દૂધપાક છે”  એ વાક્ય વપરાવા લાગ્યું. 

જોતજોતામાં તો એ વાક્ય આખી નિશાળમાં વપરાવા લાગ્યું. પછી તો આખા નગરમાં  વપરાવા લાગ્યું! જાણે કે એક કહેવત બની ગઈ કે: ” દિલ છે તો દૂધપાક છે”  

.. સમય પસાર થઈ ગયો. એ નિશાળ છૂટી ગઈ. એ નગર છૂટી ગયું. એ મિત્રો છૂટી ગયા. એ વાક્ય છૂટી ગયું. એનો વપરાશ છૂટી ગયો.

.. ને લગભગ ત્રીસેક વર્ષો પછી એક દિવસ વાતવાતમાં આ જ વાક્ય મે બીજાનાં મોઢેથી સાંભળ્યું:

  ” દિલ છે તો દૂધપાક છે” 

મારી નવાઈનો પાર નહોતો! મારાથી સામી વ્યક્તિને પૂછાઈ ગયું કે: આ વાક્ય તમે ક્યાંથી સાંભળ્યું?

“લે, આ તો જાણીતી કહેવત છે.” એ વ્યક્તિએ જવાબ આપ્યો.

*********

મિત્રો, મારો એવો દાવો નથી કે આ કહેવતની રચના મે જ કરી છે. વર્ષો પહેલાં મારાથી અનાયાસે બોલાયેલું વાક્ય જ ફરતું ફરતું મારા સુધી આવ્યું હોય તો પણ એની સાબિતી આપવી અસંભવ છે.

પણ એક વાત નક્કી છે કે કહેવતો અનાયાસે જ સર્જાઈ જતી હશે. એકાદ નાનકડું વાક્ય, પેઢીઓ સુધી  આપણી વાતચીતનો હિસ્સો બની જાય છે! કેટકેટલી કહેવતોનો આપણે સહજ રીતે વપરાશ કરીએ છીએ પરંતુ એનાં મૂળ સર્જકનો કોઈને ખ્યાલ હોતો નથી!

કેટલી કહેવતો કાળની ગર્તામાં ધકેલાઈ જાય છે તો કેટલીક નવી કહેવતો આપણને ખબર ન પડે તેમ વપરાશમાં દાખલ થતી જાય છે.

“મજબૂરી કા નામ મહાત્મા ગાંધી.”  આ કહેવત જાણીતી થઈ ગઈ છે.  વળી એ વાત પણ ચોક્કસ છે કે એ  કહેવત ચલણમાં આવ્યાને બહુ સમય નહિ થયો હોય. એ કહેવત બહુ બહુ તો ગાંધીજીના જીવનકાળમાં શરૂ થઈ હશે. કદાચ એમના અવસાન પછી જ વપરાશમાં આવી હોવાની શક્યતા વધારે છે. કોઈ મજાકમાં આ વાક્ય બોલ્યું હશે અને જોત જોતામાં એક કહેવત બની ગઈ હશે! આજે ભલે  ભલે આ કહેવત મજાક માં બોલાતી હોય પણ કેવી અસર છોડી જાય છે! ને કેવી ચલણમાં કેવી છૂટથી વપરાય છે!

કહેવત એક વખત ચલણમાં આવી કે પછી એને જાણે કે કોઈ પ્રકારનાં બંધનો નડતાં નથી! વળી એને વિદ્વાનોના પ્રમાણપત્રની જરૂર પડતી નથી!

“મોટી નોટ હોવા”નો મુહાવરો યુવાનોમાં વધારે વપરાય છે.  “ફલાણો તો મોટી નોટ છે.” એવાં વાક્યો આપણે ઘણી વખત સાંભળીએ છીએ. આ મુહાવરો પણ તાજેતરના વર્ષોમાં જ અમલમાં આવ્યો હોવાનું લાગે છે.

ખેર! હવે પછી તમે પણ અવસર આવ્યે,  ” દિલ છે તો દૂધપાક છે” .એ કહેવતનો વપરાશ કરજો.

અને…. બીજું તો શું કહું?

પ્રતિભાવ આપવા હોય તો આપજો નહિ તો અમે પણ માનશું કે: તમારું  દિલ છે તો દૂધપાક છે!   

જલસા કરજો.