ગુજરાતી સાહિત્યના વાચકો છે/નથી.

મિત્રો,  સાક્ષરતા દિનના પાવન પ્રસંગે  આપણી ભાષાના જાણીતા લેખક શ્રી મોહમ્મદ માંકડ દ્વારા લખાયેલા એક લેખની લિંક મૂકવાનું મન થયું છે.   એ લેખની લિંક આ રહી.  

વાચક ક્યાં છે? (કેલિડોસ્કોપ)(Columnist).

આ લેખમાં એમને વર્તમાન સાહિત્ય ક્ષેત્ર બાબત કેટલીક વાતો કહી છે.  એમની ફરિયાદ છે કે: વાચક ક્યા છે?   જેની એકચક્રી સત્તા હતી એવી ચક્રવર્તી વાર્તા કેમ વિલાઈ ગઈ?

વર્તમાન સાહિત્ય ક્ષેત્રનાં વાતાવરણ વિષે પણ એમણે નિરાશા વ્યક્ત કરી છે.  જેમ કે:

*આજે પણ સારી વાર્તાઓ અને નવલકથાઓ લખાય છે, પરંતુ આજના લેખકના હાથમાંથી દોર છૂટી ગયો છે. બજારની રીતે જોઈએ તો આજે બજાર લેખકનું નથી, પરંતુ પ્રકાશકનું છે. આજે ભાગ્યે જ કોઈ લેખકના વાર્તાસંગ્રહની બે કે અઢી હજાર નકલો છપાય છે. હજી દિવાળી અંકોમાં બીજા લેખો સાથે વાર્તાઓ છાપવાનો રિવાજ છે એટલે લેખકોને આમંત્રણો મળે છે, પરંતુ એ તો એક દિન કી સુલતાની છે!

*પરંતુ, આગળ કહ્યું તેમ આજના લેખકને પ્રકાશક ઉપર આધાર રાખવો પડે છે. એ જ રીતે એને વિવેચકો અકાદમીઓ, સાહિત્ય પરિષદો અને અન્ય સાહિત્ય સંસ્થાઓ, યુનિવર્સિટીમાં પાઠયપુસ્તકોની પસંદગી કરનારાઓ ઉપર આધાર રાખવો પડે છે. આજે પણ અમુક માસિકોમાં અને સામયિકોમાં ‘વાર્તા’ વિશે ચર્ચા થાય છે, પરંતુ એમાં વધારે તો મામકાઓની કૃતિઓનો જ ઉલ્લેખ થાય છે. “હું તારી પીઠ થાબડું અને તું મારી પીઠ થાબડ.” એવું ચાલ્યા કરે છે અને જે બીજાની પીઠ થાબડી ન શકે એની પીઠ થાબડવાની તો દૂર રહી એના નામનો ઉલ્લેખ પણ ક્યારેય થતો નથી.

* અત્યારે પણ દૈનિકોમાં હપ્તાવાર છપાતી નવલકથાઓ સિવાયની નવલકથાઓ છાપવા માટે પ્રકાશકો તૈયાર થતા હોય છે. જો એના લેખકો સરકારમાં કોઈક હોદ્દા ઉપર હોય, કોઈક સાહિત્યસંસ્થા કે શિક્ષણસંસ્થા સાથે સંકળાયેલા હોય કે વેચાણમાં પ્રકાશકને ઉપયોગી થઈ શકે તેમ હોય, કારણ કે આજે જમાનો રૂપિયાનો છે. આજે કરોડ બે કરોડ તો જાણે કોઈ હિસાબમાં નથી. આવી સ્થિતિમાં પ્રકાશકો પણ વધુ રૂપિયા મળી શકે તેમ હોય એવો માલ તૈયાર કરવાનું જ વિચારે છે. પ્રકાશકો પાસેથી આપણે ‘સાહિત્ય સેવા’ની આશા ન રાખી શકીએ, પરંતુ પુસ્તક પ્રકાશનનો વ્યવસાય બીજા વ્યવસાય કરતાં જુદો છે. એની સાથે ‘સરસ્વતી’નું નામ જોડાયેલું છે. એ નામ અગાઉ ક્યારેય આટલું અભડાયું હોય એવું યાદ નથી. આજના માણસને આયુર્વેદમાં જેને ભસ્મક રોગ કહે છે એવો રોગ લાગુ પડયો છે. કહે છે કે, જેને ભસ્મક રોગ લાગુ પડયો હોય એ માણસ ગમે તેટલું ખાય તોય એની ભૂખ મટતી નથી. આનો અંત ક્યારે આવશે એ આપણે જાણતા નથી.

*પુસ્તકમેળાઓ થશે, એમાં લાખો રૂપિયાનાં પુસ્તકો પણ ખપશે અને મોટાં શહેરોની અને છેવાડાનાં નાનાં ગામોની લાઇબ્રેરીઓમાં પુસ્તકો ખડકાશે પણ ખરાં, પરંતુ એ પુસ્તકો વંચાશે નહીં. આનો અર્થ એ કે સરકાર ગમે તેવી સારી યોજનાઓ કરે પણ એ યોજનાઓ લોકોને વાંચતા કરી શકતી નથી. ઘોડાને તમે નદીકાંઠે લઈ જઈ શકો છો, પરંતુ પાણી પીવડાવી શકતા નથી.

***************

મિત્રો, આવું  લખાણ કોઈ  નવાસવા કે અપ્રસિદ્ધ લેખકે લખ્યું હોય તો એનું કદાચ વજન ન પડે! કોઈને એમ લાગે કે, આ તો પોતાને જે નથી મળ્યું એની ફરિયાદ  છે.  

પરંતુ, શ્રી મોહમ્મદ માંકડને  તો વાચકો, પ્રસિદ્ધિ , માનસન્માન  … વગેરે બધું જ મળ્યું છે.  એટલે,  ‘દ્રાક્ષ ખાટી છે’ એ કહેવત  અહીં લાગુ પાડી શકાય એમ નથી.  અન્ય  પ્રસિદ્ધ સાહિત્યકારોએ  જે વાત ન કરી એ વાત એમણે કરી છે.   

એક તરફ એવી વાતો સંભળાય છે  કે: ‘ગુજરાતી વાચકો વધ્યા છે.  પુસ્તકોનું વેચાણ વધ્યું છે.  અર્થાત ‘ઓલ ઇઝ વેલ’   તો બીજી તરફ એક જાણીતા સાહિત્યકાર તરફથી જ આકરી લાગે એવી જે  વાત કહેવામાં આવી છે એ વાત પણ હકીકત પર આધારિત હશેને?

સાહિત્ય સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓમાં બધું હેમખેમ હશે કે પછી જેમતેમ હશે?

એક વાચક તરીકે તમને શું  લાગે છે?

જો તમે થોડુંઘણું લખતા હો તો તમને શું લાગે છે?

ઈન્ટરનેટનું માધ્યમ આવ્યા પછી પરિસ્થિતિમાં કોઈ ખાસ ફેરફાર થયો છે? થશે? 

ચિંતા કરવાનું નથી કહેતો! મનની વાત કરવાનું કહું છું. 

ગુજરાતી ભાષામાં અંગ્રેજી શબ્દો! રોક્યા રોકાય નહિ!

મિત્રો,

આપણી ગુજરાતી ભાષામાં  નજીકના જ ભૂતકાળમાં જે શબ્દો વપરાતા હતા એ હવે નથી વપરાતા. એ  બાબતે ઘણા વિદ્વાનો ચિંતાતુર છે. હાલના ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રમુખ વર્ષાબહેને ‘પરબ’ જાન્યુઆરી-૨૦૧૩ ના અંકમાં પોતાનો અનુભવ જણાવ્યો છે. એ અનુભવ મુજબ આજની પેઢીના યુવાનો ‘ભોગળ’, ‘ચાંગળું’, ‘મોભ’ જેવા શબ્દોથી પરિચિત નથી.  તમારામાંથી પણ ઘણાંને આ શબ્દો ગામડેથી આવી ચડેલા ફેંટાધારી નહેમાન જેવા લાગ્યા હશે. વાંક તમારો નથી. માહોલ જ બદલાયો હોય  ત્યાં વાંક કોનો કઢાય? માહોલનો વાંક પણ ન કઢાય કારણ કે માહોલ બદલાવા માટે જ હોય છે.  કોઈને એવો સવાલ થાય કે, વર્ષાબહેને આવા જુના જમાનાના શબ્દો વાપરવાની જરૂર શી? જરૂર એટલા માટે કે એ શબ્દો એમની નવલકથામાં  જરૂરી હતા.  એ સિવાય પણ તમે યાદ કરજો. એવા કેટલાય શબ્દો છે કે જે હજુ થોડા વર્ષો પહેલાં આપણે વાતચીતમાં વાપરતા હતા ને હવે આપણને જ અજાણ્યા લાગવા માંડ્યા છે. જેમ કે:  ‘હું તમારી વાટ જોઈશ’  એવું બહુ ઓછાં લોકો બોલે છે.  ‘હું તમારા માટે વેઈટ કરીશ.’ એમ બોલે છે.  કેટલાક  યુવાનને તો ‘ હું તમારી વાટ જોઈશ’ એ વાક્ય જ ખોટું લાગે! એમની સમજણ મુજબ વાક્ય ‘હું તમારી વાટ લગાડીશ.’ એવું હોવું જોઈએ. જાણેકે, ‘જમાનો કોઈની વાટ જોવાનો નથી, પરંતુ કોઈની વાટ લગાડવાનો છે!

*સાધુસંતો પણ ઉપદેશ આપતી વખતે, વિદેશી શિષ્યોને પોતાના આશ્રમમાં સ્થાન આપતા હોય એમ વિદેશી શબ્દોને પોતાના હોઠ પર સ્થાન આપે છે. એ આસપાસના માહોલની અસર છે. આમેય, મોટાભાગે સાધુસંતોનો દેશી કરતાં વિદેશી સાથેનો  સંપર્ક  વધારે હોય છે. માટે જ કોઈ સંત જ્યારે ધર્મ માટે  એમ કહે કે,   ”અશુદ્ધ  આત્માને શુદ્ધ કરવાની પ્રોસેસનું નામ છે ધર્મ.” ત્યારે શ્રોતાઓને  એ કઠતું નથી. કારણ કે અહીં સહુનું મુખ્ય ધ્યેય આત્માશુદ્ધિ નું છે, ભાષાશુદ્ધિનું નહિ. જો સહુ ભાષાશુદ્ધિ માટે બેઠા હોય તો વાક્યમાં ‘પ્રોસેસ’ શબ્દના બદલે ‘પ્રક્રિયા’ શબ્દ હોવાની દલીલ થઈ શકે! પરંતુ બદલાયેલા માહોલને જે સાધુસંતો  પારખી શક્યા છે  તેઓ  છૂટા મોંઢે  અંગ્રેજી શબ્દો વાપરે છે. 

*કેટલાક લેખકોની ભાષા અને આમઆદમીની  ભાષા વચ્ચે હંમેશાઅંતર રહ્યું છે.  આવા  લેખકોની ફરિયાદ હોય છે કે , “વાચકો એમના સુધી પહોંચવાની મહેનત નથી કરતા.  એ ભાવક નથી બનતા.” આવા લેખકો ઓછા ભાવાકોથી ચલાવે લે છે પણ પોતાના સિદ્ધાંતો છોડતા નથી.  આવા લેખકોનું એક માર્યાદિત વર્તુળ બની જાય છે.  એ વર્તુળમાં તેઓ અંદરોઅંદર નિર્દોષ રમતો રમ્યા કરે છે.  જો કે , આવા લેખકો પણ પોતાના લખાણમાં અંગ્રેજી શબ્દો ઉપયોગમાં લીધા વગર રહી નથી શકતા. 

* તો કેટલાક વાચકોની ફરિયાદ હોય છે કે. ‘”લેખકો અઘરું અઘરું લખે છે જે સમજમાં નથી આવતું. ” આવા વાચકોને સમજાય એવું લખનારા લેખકોને સારા પ્રમાણમાં વાચકો મળી રહે છે.  આવા લેખકો આમ આદમીને સમજાય એ માટે છૂટથી અંગ્રેજી શબ્દો ઉપયોગમાં લેતા હોય છે.   હા, આમ આદમી પણ અંગ્રેજી શબ્દો વધારેને વધારે બોલતો થઈ ગયો છે. એ કડવી પણ નરી વાસ્તવિકતા છે.   ગામડામાં કે ઝૂંપડામાં રહેનાર માણસ પણ ઘણી વખત  “અમારે ત્યાં મહેમાન આવ્યા છે ‘ એમ કહેવાને બદલે ‘અમારે ત્યાં ગેસ્ટ આવ્યા છે’  એમ કહેતો હોય છે. આ માહોલમાં લેખક પોતાના લખાણમાં  ‘ટમટમ ગુજરાતી’  ભાષા પીરસે તો એમનો પણ  શો  વાંક? 

ટૂંકમાં માહોલ જ એવો છે કે ગુજરાતી ભાષામાં અંગ્રેજી શબ્દો વટથી   પ્રવેશી ગયા છે એટલું જ નહિ પરંતુ એમને રાસનપત્ર  એટલે કે રેશન કાર્ડ પણ મળી ગયાં છે. હવે’ આવો માહોલ ક્યા કારણોથી અસ્તિત્વમાં આવ્યો એ સમજવા માટે માત્ર સાહિત્યિક નહિ પરંતુ સામાજિક  દૃષ્ટિની પણ જરૂર પડે.  આવી દૃષ્ટિથી જોનારને જરૂર સમજાઈ જશે કે જેમ ધોતિયાંની જગ્યાએ પેન્ટ આવ્યાં એમ જ ગુજરાતી ભાષામાં અંગ્રેજી શબ્દો આવ્યા. 😀  

એ પણ સમજવું જરૂરી છે કે , જેમ કાયમી પહેરવેષમાંથી વિદાય લઈ ચૂકેલાં ધોતિયાં નવરાત્રીનાં તહેવારોમાં યુવાનો દ્વારા હોંશે હોંશે પહેરાય છે એમ ગુજરાતી ગરબા અને સનેડા નવરાત્રીના તહેવારોમાં કે લગ્નના વરઘોડામાં યુવાનો દ્વારા હોંશે હોંશે ગવાય છે.   કેમ એવું?

માહોલ! બીજું શું?   

ગુજરાતી લેખનક્ષેત્રે ‘તેજાબી ઘરાના’ !

પ્રિન્ટ મીડિયામાં સામાન્ય માણસના મંતવ્યોને પહોંચવું અઘરું હતું. એક ઉદાહરણ લઈએ. છાપામાં નિયમિત કટાર લખતાં લેખકના વિચારો સાથે કોઈને અસહમતિ દર્શાવવી હોય તો તેણે જે તે છાપાના કાર્યાલયમાં પત્ર લખવો પડતો. એ પત્રની ભાષા, રજૂઆત, વિસ્તાર વગેરે માટે શરતોનું પાલન કરવું પડતું. છતાંય એમાંથી મોટાભાગના પત્રોને છાપાને બદલે  કચરાટોપલીમાં સ્થાન મળતું  ત્યારે જે તે પત્ર -લેખક ધૂંધવાવા સિવાય બીજું કશું કરી ન શકતો.

હવે, ઈન્ટરનેટના સહારે લખનાર પોતાના વિચારોની તલવાર વીંઝીને વાચકોની લાગણીને લોહીલુહાણ કરી શકે છે.  વળતામાં કોઈ પણ વાચક  પોતાના મંતવ્યો દ્વારા જે તે કટાર લેખકને સામી કટાર ભોંકી દીધાનો આનંદ મેળવી શકે છે. એનાથી ઊલટું પણ થઈ શકે છે.  કોઈ સામાન્ય વાચક પોતાના પ્રિય લેખકને સુંદર સુંદર મંતવ્યોની માળા પણ પહેરાવી શકે છે.  આ તો માર અને માલ, બંને ખાવાની વાત છે.

સમયની માંગ એ છે કે,  લખનારાઓ અને વાંચનારાઓ ખૂબ જ સહનશીલ થાય! હવે સંયમ કે સ્વયંશિસ્તની વાતો કરવી એ ઘડિયાળનાં કાંટા અવળા ફેરવવાની વાતો કરવા જેવું છે.  ઇન્ટરનેટનું  માધ્યમ  એટલું ઝડપી છે કીબોર્ડનાં બટન દબાયા નથી કે મનમાં પડેલો  વિચારનો  જથ્થો કમ્પ્યુટરના પરદે ઠલવાયો નથી.  એની વહેંચણી માટે FDIની જરૂર નથી!  લખાણોથી કોઈની લાગણી દુભાતી હોય તો એ એની પોતાની નબળાઈ છે! :D…  જેનું હ્રદય પોચું હોય એને સ્વિમિંગપુલ કે કોઈના બ્લોગમાં કે પોસ્ટમાં  ખાબકવા જેવું નથી.  એ કોઈને ઊંધા માથે પછાડે એવાં હોઈ શકે છે. 

પહેલાં તો ગણ્યાગાંઠ્યા લેખકો હતા કે જેમને માટે કહેવાતું હતું કે,  તેઓ પોતાનું લખાણ શાહીમાં નહિ પરંતુ તેજાબમાં બોળીને લખે છે.  જ્યારે હવે તો જાણેકે શાહી કોઈ વાપરતું જ નથી! 😀

કી બોર્ડ જ જાણે કે તેજાબમાં બોળેલાં હોય છે.  દરેકને ચંદ્રકાંત બક્ષી બનવું છે!  આજકાલ “બક્ષી ઘરાના”ની કે  “તેજાબી ઘરાના”ની બોલબાલા છે!

હવે લખવું એ માત્ર લેખકના જ વશની વાત નથી.  ઇન્ટરનેટના માધ્યમના કારણે વાચકને પણ લખવાની આઝાદી મળી ગઈ છે. પ્રિન્ટના માધ્યમમાં હોય છે એવો, સંપાદક કે તંત્રી જેવો શક્તિશાળી વચલો વર્ગ ઇન્ટરનેટના માધ્યમમાં હોતો નથી.  પરિણામે કોઈ પણ લેખકના લખાણનો વિરોધ પણ ઝડપથી અને જોરદાર થઈ શકે છે.   કોઈ લેખકનું બેવડું ધોરણ હવે છૂપું રહી શકતું નથી.  લેખક જો બીજા પર ઘા કરી શકે છે તો એને પોતે પણ ઘા ખાવાની તૈયારી રાખવી પડે છે.  કોઈ લેખકે ઝાઝું લખ્યું હોય કે સારું લખ્યું હોય તો પણ એ  વિરોધથી બચી શકતો નથી.  

 જે લેખકે  પોતાનો લખાણો લખતી વખતે બીજાની ઉમરનો કે  બીમારીનો જ નહિ પરંતુ મૃત્યુનો પણ મલાજો  ન રાખ્યો હોય તો એ લેખકની ઉમરનો મલાજો વાચકો પણ રાખતા નથી.  કારણ કે વાચકો પાસે પણ માહિતી હોય છે અને તેજાબ પણ હોય છે. વાચકો પોતાની ઉમરનો મલાજો જાળવે  એવી  દયા તો ખુદ જે તે લેખકને પણ માન્ય ન હોયને? બીજાને  અરીસા બતાવાનારે પોતે પણ અરીસામાં જોવાની તૈયારી રાખવી જ પડે! 

લેખકને  કદાચ કોઈ  મજબૂરી હોઈ શકે છે  પરંતુ  વાચકને કોઈ મજબૂરી હોતી નથી. વાચકો પાસેથી પાળેલા કૂતરા જેવી વફાદારીની આશા લેખક રાખી શકે?  

પોતે જો પિચકારીમાં તેજાબ લઈને નીકળે અને બદલામાં બીજા એના પર નિર્દોષ રંગોનો જ છંટકાવ કરે એવી આશા કમસેકમ ‘તેજાબી ઘરાના” નો લેખક ન રાખી શકે!   

ફિલ્મોમાં જેમ રાજેશખાન્નાના ચોકલેટી જમાના પછી અમિતાભની મારફાડનો જમાનો પ્રેક્ષકોને પસંદ પડ્યો હતો એવું ગુજરાતી લેખનક્ષેત્રે પણ બન્યું છે. હવે મોટાભાગના લેખકોને અને વાચકોને;  શ્રી, માનનીયશ્રી, આદરણીયશ્રી વગેરે સંબોધનો અબખે થઈ ગયાં છે.  એમને, વિશાલ ભારદ્વાજની ફિલ્મોમાં વપરાય એવાં [સુજ્ઞ જનોના નાકના ટેરવા ચઢી જાય એવાં] સંબોધનો માફક આવી ગયાં છે.  પહેલા જે ગાળ ગણાતી હતી એ હવે ગાળ ગણાતી નથી.  જે લોકો એ ફેરફારને પચાવી શક્યા છે  એમની લાગણી સલામત રહેશે અન્યથા બ્લોગે ને  બ્લોગે ઘવાતી રહેશે!

હવે બંધ કરુંને? 😀 

તમારી લાગણી સલામત રહે એવી આશા સાથે આ બંધ કર્યું  લો. 

આવજો અને જલસા કરજો. 

**************************************

આજનું સમોસું : 

“ખમણ… કોરાં, વઘારેલાં, ટમટમ” -એકાંકી

મિત્રો,

‘થીઅટર્ એન્ડ મીડિયા સેન્ટર’ અમદાવાદ  દ્વારા પુરસ્કાર માટે પસંદ થયેલ  અને આ જ સંસ્થાના ત્રિમાસિક  સામાયિક “નાટક” માં જાન્યુઆરી-માર્ચના અંકમાં  પ્રગટ થયેલ કોમિડિ   એકાંકી  નાટક : “ખમણ… કોરાં, વઘારેલાં, ટમટમ” ના કેટલાક સંવાદો અંશરૂપે રજૂ કરું છું.  આશા રાખું છું કે આપને એ ગમશે. 

******************************

ચીમનલાલ:   જો મારું નામ ચીમન છે. કોઈ મને માનથી ચીમનબાપા કહે તો એમાં ખોટું શું છે? તારું નામ અમી છે. અને વહુ તને  અમીબા કહે છે એમાં વાંક કોનો? તારો કે તારા નામનો?

અમીબા:         વાંક મારા માબાપનો કે જેમણે મારું નામ અમી રાખ્યું.

ચીમનલાલ:   પણ અમીબામાં ખોટું શું છે?

અમીબા:         તમે ભણ્યા છો કે નહીં? અમીબા વિષે કશું જાણો છો ?

ચીમનલાલ: જાણું છું. ભણવામાં ચાર બા આવતાં હતાં. રાઘોબા, વિનોબા, કસ્તુરબા અને અમીબા. એમાંથી અમીબા સાથે મારે લાંબી લેણાદેવી નીકળી. એટલે  એની હારે ચાર ચકરડાં ફર્યો અને સંસારમાં ઠરીઠામ થયો.

અમીબા:         તમે રાખ ભણ્યા? અમીબા નાનું જીવડું હોય. એકકોષી જીવડું.

ચીમનલાલ:   તું મોટું જીવડું છો. બહુકોષી. એમાં ફેર કેટલો?

******************************

પરેશ:            જો પલ્લવી, પેટ માટે તો મહેનત કરું છું. હું અહીં ભૂખ્યો બેઠો હોઉં ને તુ કમ્પ્યુટર સામે બેઠી બેઠી ટકટક કર્યાં કરે એ મને પસંદ નથી.

પલ્લવી:               પરેશ. એ મારા શોખની વાત છે. જેમ તમને ધંધાનું વળગણ છે એમ મને બ્લૉગ લખવાનું વળગણ છે.

પરેશ:            ધંધો છે તો ઘર ચાલે છે. ટકટક કરવાથી પેટ નહીં ભરાય. તારે પરણવાની જરૂર હતી કોઈ પ્રોફેસરને અને પરણી મારા જેવા ખમણવાળાને.

પલ્લવી:       મને ખબર નહોતી કે ખમણ વેચી વેચીને તમારો સ્વભાવ વાસી ખમણ જેવો થઈ ગયો હશે. જ્યારે હોય ત્યારે ખમણ, ધાણા અને મરચાંની જ વાતો. દુનિયામાં બીજું કાંઈ છે કે નહીં? ખળખળ વહેતાં ઝરણાં… મંદ મંદ વાતો પવન…ફૂલોની પાંદડી પર ઝાકળનાં બિંદુઓ. આ બધાં વિષે કશી સમજણ પડે છે?

પરેશ:            મારે પાડવી પણ નથી. મારે ખમણ વેચવાં છે ખમણ. અરે ખમણ બાફ્યાં છે કોઈ દિવસ? ચોંટી પડી છો. ઝાકળનાં બિંદુઓ… ઝાકળનાં બિંદુઓ. અરે! વરાળના બિંદુઓ હારે પાલો પાડ્યો છે કોઈ દિવસ? ઝાકળના બિંદુઓ! આ લેખકડી ક્યાંથી ખમણવાળાના ઘરમાં ભરાઈ ગઈ? .

******************************

પલ્લવી:       જોયું પપ્પા, ન હોય ત્યાંથી ધંધાની વાત લાવી દે છે. ઘેર આવે તો પણ એને બીજુ કશું સૂઝે નહિ. હું ઘણું કહું કે ફેસબુકમાં ખાતું તો ખોલાવો. તો કહે કે બેન્કમાં ઘણાં ખાતાં છે. હવે વધારે ખાતાં ખોલાવવાની જરૂર નથી.

કુંદનબહેન:   બેન્કમાં ખાતાં તો અમારાં પણ છે. પરંતુ, ફેસબુકના ખાતાનો આનંદ તો જેણે માણ્યો હોય એ જ જાણે! તમે પણ ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરતાં શીખો પછી જ સમજ પડશે કે ફેસબુકનો આનંદ કેવો હોય છે?

પરેશ:    તો માડી, તમે પણ આ ઉમરે ફેસબુકનો આનંદ માણો છો?

કુંદનબહેન:           અવશ્ય. ફેસબુક પર મારા મિત્રોની સંખ્યા બે હજાર જેટલી છે.

પરેશ:    માડી. હું જાણી શકું કે ફેસબુક પર તમે તમારું નામ શું લખ્યું છે?

કુંદનબહેન:           નામ રાખ્યું છે કુંદનિકા.

પરેશ:            એટલે જ બે હજાર મિત્રો નોંધાયા! કુંદનબહેન નામ રાખ્યું હોત તો કાળો કાગડોય તમારો મિત્ર ન બનત. વળી, એ કહો કે તમે તમારો હાલનો ફોટો મૂક્યો છે કે પછી તમારા ભવ્ય ભૂતકાળનો?

કુંદનબહેન:           ફોટો મૂકાય જ નહિ. ફોટાનો દુરુપયોગ થાય.

પરેશ:    તમે તમારો હાલનો ફોટો મૂક્યો હોય તો મને નથી લાગતું કે કોઈ દુરુપયોગ કરે.

કુંદનબહેન:           મેં કમળનું ફૂલ મુક્યું છે.

પરેશ:            એટલે જ બે હજાર ભમરા નોંધાયા. હવે બાંધી મુઠ્ઠી લાખની જ રાખજો. ભૂલેચૂકેય તમારો ફોટો મૂકતાં નહિ. મૂકશો ને તો બે હજારમાંથી એકેય ફરકવા નહિ આવે.

કુંદનબહેન:       તમે ભૂલો છો જમાઈરાજ,  તમને મારી સર્જન-પ્રવૃત્તિનો પરિચય નથી લાગતો.

પરેશ:       છે.. મને તમારી સર્જન-પ્રવૃત્તિનો પરિચય છે.[ પલ્લવી તરફ હાથ કરીને]  મેં તમારું આ સર્જન બહુ જ નજીકથી જોયું જાણ્યું છે.  તમારા સર્જનનો આનાથી ઉત્તમ નમૂનો બીજો કયો હોઈ શકે?

***************************

પરેશ:       ખમણના જ નહિ હૃદયના ભાવ પણ લખું છું. લખું છું કે: કોઈપણ માણસ ગમે તે કામધંધો કરતો હોય, એના હૈયામાં પણ જાતજાતની અને ભાતભાતની લાગણી ઉછાળા મારતી હોય છે. એનામાં પોતાની લાગણી શબ્દો દ્વારા વ્યક્ત કરવાની આવડત ન હોય તો એમ ન  માની લેવાય કે એ લાગણી વગરનો છે!

પલ્લવી:         અચ્છા. તો આ બધું મને સંભળાવવા માટે બોલો છો?

પરેશ:       આ સંભળાવવાની વાત નથી. હકીકત છે. પલ્લવી, લોકોને વઘારેલાં અને ટમટમ ખમણ ખવડાવવામાં અમારી જિંદગી કોરાં ખમણ જેવી થઈને રહી જાય છે ને અમે કશું કરી શકતા નથી. તારાં  જેવાંને એમ લાગે કે અમને બીજા કશામાં રસ નથી. રસ તો ઘણોય હોય. પણ, જો બીજી વાતોમાં રસ લેવા જઈએ તો અમે અમારું ધ્યેય ચૂકી જઈએ.

પલ્લવી:         કયું ધ્યેય ચૂકી જવાય?

પરેશ:       ખમણનો સ્વાદ સાચવવાનું ધ્યેય. ગઝલમાં છંદ ન સચવાય તો જેમ ભાવકને મજા ન આવે તેમ ખમણમાં સ્વાદ ન સચવાયો હોયને તો ગ્રાહકને મજા ન આવે! ને સાહિત્યમાં જેમ ખોટી વાહવાહ થાય છે ને એમ આ ધંધામાં કોઈ ખોટી વાહવાહ ન કરે! ધંધામાં એકાગ્રતા ન રાખીએ તો ઘરાકી તૂટી જાય.

***************

અમીબા:               વેવાણનું નામ તો  કુંદનબહેન છે ને?

ચીમનલાલ: કુંદનબહેન ભલે રહ્યું. પણ, ફેસબુક પર નામ જરા ટનાટન હોવું જોઈએ. જેમ કે મારું નામ ચીમનના બદલે ચિરાગ હોવું જોઈએ અને તારું નામ અમીના બદલે એમી હોવું જોઈએ. એમી એકશન! નકલી ચેહરા સામને     આયે… અસલી સુરત છુપી રહે. .

પરેશ:    આપણે તો કશું જ છુપાવ્યું નથી. ચોખ્ખું જ જણાવી દીધું છે કે, હુ ખમણ વેચું છું. અને ગઝલો પણ લખું છું. .

ચીમનલાલ: પણ ખમણનો ઘાણ મૂકીને ગઝલ લખવા ન બેસી જવાયને? ગાગાલગા… ગાગાલગા… ગાગાલગા કરવામાં ધંધાને વાટ લાગી જશે એનું શું?

પરેશ:            પપ્પા, કશું  મેળવવા કાજે કશું ગુમાવવું પણ પડે! ગઝલને પામવા માટે ખમણનો ભોગ આપવો પણ પડે. ગઝલને પામશું  ખમણને છોડશું…. બનીને બાવરા જગતને છોડશું .

ચીમનલાલ:         આખો દિવસ આવું જ કરે છે. ગલ્લામાં પણ રૂપિયા ઓછા ને ગઝલના કાગળીયા ઝાઝા.

અમીબા:               દીકરા, પહેલાં તો તુ ધંધો ગળે લઈને ફરતો’તો. આ તને શું થયું?

ચીમનલાલ:         આપણો આ દીકરો હવે કવિ બની ગયો છે.

પરેશ:            કવિ શ્રી પરેશ ખમણવાલા. શહેરના નામાંકિત કવિ તરીકે આ નામ અજાણ્યું નહિ રહે. આવતાં મહિને મારો પહેલો ગઝલસંગ્રહ પણ બહાર પડશે. સંગ્રહનું નામ હશે “ઝાકળનાં બિંદુઓ”. જે સંગ્રહ હું અર્પણ કરીશ મારી પ્રેરણામૂર્તિ વત્તા મારી ધર્મપત્ની શ્રીમતી પલ્લવી પરેશ ખમણવાલાને.

*******************

પલ્લવી:    કોઈપણ બાબતનું આટલું બધું વળગણ સારું નથી. ઇન્ટરનેટ છે, બ્લૉગ છે, ફેસબૂક છે .. એ બધું અમુક હદ સુધી જરૂરી છે. પરંતુ, એમાં જ રચ્યાંપચ્યાં રહેવાથી તો સામાજિક સંબંધો પર અવળી અસર પડે છે. જો તમે હવે આ બધું નહિ છોડો તો હુ આ ઘરમાં નહિ રહી શકું.

પરેશ:       લો કરો વાત! પહેલાં કહેતી’તી કે- આ બધું નહિ અપનાવો તો  હુ આ ઘરમાં નહિ રહું. હવે કહે છે કે- આ બધુ નહિ છોડો તો હુ આ ઘરમાં નહિ રહું. એટલે તુ નચાવે એમ મારે નાચવાનું?  માંડ માંડ મને જીવનનો મર્મ સમજાયો છે. હવે આ મુકામેથી આગળ વધવું છે. પાછાં ફરવાની કોઈ વાત ન કરશો. હુ વધી રહ્યો છું આગળ ને આગળ…બંધનો રહ્યાં છે પાછળ ને પાછળ.

********************************

સૂઈમૂઈ ચલ પડી હૈ..

સૂઈમૂઈ ચલ પડી હૈ… શાંત હોને કા નામ નહીં લે રહી હૈ.  

શ્રીમતી સોનિયા ગાંધીએ હાલમાં જ ગુજરાતમાં ચૂંટણી પ્રચાર માટે આવ્યાં હતાં ત્યારે  એકઠી થયેલી ભીડ એમને કેટલી સારી લાગી હશે! એ ભીડ સમક્ષ, ગુજરાતમાં મહિલાઓની સુરક્ષા બાબતની ચિંતા વ્યકત કરવી કેટલી સહેલી લાગી હશે! આજે  દિલ્હીમાં અને  એમાં પણ પોતાના નિવાસસ્થાન સામે એકઠી થયેલી ભીડ કેટલી આકરી લાગી હશે! એ ભીડ સામે દેશમાં અને ખાસ કરીને દિલ્હીમાં મહિલાઓની સુરક્ષા બાબતના સવાલોના જવાબો આપવાની ફરજ કેટલી અઘરી લાગી હશે! એમને અર્ધી રાત્રે પોતાના નિવાસસ્થાનની બહાર આવીને પ્રદર્શનકારીઓને જે જવાબો આપવા પડ્યા એમાં તૈયાર લખાણ કામ લાગે એમ નહોતું! એમના જવાબોથી પ્રદર્શનકારીઓને સંતોષ થયો નથી. દેશના તમામ નેતાઓએ આ ઘટના પરથી સબક લેવા જેવો છે.  દેશમાં મહિલાઓનું સ્વમાન અને સુરક્ષા, એ સંવેદનશીલ મુદ્દો છે. આવા  સંવેદનશીલ સમસ્યાને માત્ર રાજકારણીની નજરે મૂલવવા જેવી નથી. એને માત્ર ચૂંટણીના પ્રચારમાં ઉપયોગમાં લઈને સંતોષ માનવા જેવું નથી. ચૂંટણી પ્રચારમાં જેટલું જોર દાખવ્યું એટલું જોર આ સમસ્યા પાછળ દાખવ્યું હોત તો  કદાચ આ ઘટના બની ન હોત. રાજકારણીઓ પોતે પણ મહિલાઓ માટે કેટલું માનસન્માન દાખવે છે એનાં ઉદાહરણો પણ સતત મળતાં જ રહે છે.   

ગુજરાતમાં  મહિલાઓ, અન્ય રાજ્યોની મહિલાઓની સરખામણીમાં વધારે સુરક્ષિત હોવા છતાં સરકાર કે પ્રજાએ અતિવિશ્વાસમાં રહેવા જેવું નથી. સાવચેત રહેવું જરૂરી છે. પાપ છાપરે ચડીને પોકારે છે, પણ એ પાપ થઈ ગયા પછી! થયા પહેલાં નહિ!

બરાબર એક વરસ પહેલાં પણ સરકારને ભીડ અને દર્શનકારીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. પરંતુ, ત્યારે મુદ્દા અલગ હતા. વાળી, પ્રદર્શનકારીઓના કોઈ નેતાઓ હતા. સરકાર એ નેતાઓ પર રાજકીય આક્ષેપો કરી શકતી હતી. આજની સ્થિતિમાં તો સરકાર એમ પણ કહી શકે એમ નથી કે, આ અંદોલન પાછળ વિરોધ પક્ષોનો હાથ છે.

ટીવીના પરદેથી જ્ઞાનીજનો ભીડ અને આક્રોશનાં કારણો, લક્ષણો, અપલક્ષણો, પરિણામો વગેરેની ગંભીર ચર્ચાઓ કરે છે! પોલીસ ભીડ અને આક્રોશને કાબૂમાં કરવાના પ્રયાસો કરે છે! અને, આક્રોશ જવાબ માંગે છે. તાત્કાલિક ઉકેલ માંગે છે. અને..

સૂઈમૂઈ ચલ પડી હૈ… શાંત હોને કા નામ નહીં લે રહી હૈ.  

http://visfot.com/index.php/news/8038-%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%A5-%E0%A4%AA%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%BE.html

ખમણ… કોરાં, વઘારેલાં, ટમટમ

 

મિત્રો,

મારું નાટક ‘આવ મંગળ અમને નડ’ જે  આજે રાત્રે આકાશવાણી અમદાવાદ-વડોદરા પરથી પ્રસારિત થવાનું હતું એ ચૂંટણીલક્ષી કાર્યક્રમોને લીધે આજે પ્રસારિત નહિ થાય.  એ ભવિષ્યમાં પ્રસારિત થશે. એ પ્રસારિત થયા પછી એના વિષે વાત કરીશ. આમ, એ નાટકને ચૂંટણી રૂપે મંગળ નડ્યો છે એમ કહી શકાય! 😀

પરંતુ, વાંધો નહિ. મારે તમને બીજી ખૂશખબર આપવાની છે કે, મારું બીજું એક કોમિડિ નાટક,   ‘થીઅટર્ એન્ડ મીડિયા સેન્ટર’ અમદાવાદ  દ્વારા પુરસ્કાર માટે પસંદ થયું છે.  જેનું શીર્ષક છે:  “ખમણ… કોરાં, વઘારેલાં, ટમટમ”    જેના વિષે ક્યારેક વાત કરીશું.  વાત નાટકની જ નીકળી છે તો મેં લખેલાં કેટલાંક રેડિયોનાટકની યાદી મૂકવાનું મન થાય છે.

ક્રમ પ્રસારણ તારીખ શીર્ષક અવધિ પ્રકાર
૨૫-૧-૯૧ પરમાનંદની ડાયરી ૧૫ મિનિટ હાસ્ય
૩૧-૫-૯૧ બાપનું હ્રદય ૧૫ મિનિટ પારિવારિક
૨૯-૫-૯૨ નવી નવાઈના નવોદિતકાન્ત ૧૫ મિનિટ હાસ્ય
૨૨-૧૧-૯૨ ખરતાં પાનની પીડા ૧૫ મિનિટ સામાજિક
૦૪-૪-૯૩ વાસ્તવિકતાની ધરતી પર ૩૦ મિનિટ સામાજિક
૨૪-૮-૯૩ રોકડિયા ચૂકવે ઋણ ૧૫ મિનિટ હાસ્ય
૩૧-૧૨-૯૩ બેવફાઈની ગઝલ ૧૫ મિનિટ પારિવારિક
૦૭-૮-૯૪ દરિયાની માછલી ૩૦ મિનિટ પારિવારિક
૩૦-૬-૯૫ કલમનો સાથ ૧૫ મિનિટ પારિવારિક
૧૦ ૨૯-૯-૯૫ પથ્થરની વચ્ચે ૧૫ મિનિટ પારિવારિક
૧૧ ૨૮-૫-૯૬ પ્રમાણિકતા ૩૦ મિનિટ સામાજિક
૧૨ ૦૨-૨-૯૭ એક શરત ૩૦ મિનિટ સામાજિક
૧૩ ૧૨-૧૧-૯૭ મારે પણ એક ટેલિફોન હોય ૩૦ મિનિટ હાસ્ય

 

આવજો અને જલસા કરજો. 

આજનું મારું આ લખાણ તમારે ગમાડવું જ પડશે.

મિત્રો,

આ બ્લૉગ પરનાં આજ સુધીનાં મારાં લખાણો તમને  ગમ્યાં હોય કે ન ગમ્યાં હોય,  પરંતુ   આજનું મારું આ લખાણ તમારે ગમાડવું જ પડશે.

આજ સુધીના મારા વિચારો તમે સ્વીકાર્યા હોય કે ન સ્વીકાર્યા હોય , પરંતુ આજનો મારો વિચાર તો તમારે સ્વીકારવો જ પડશે.

અજ સુધીની મારી વાતો માનવા યોગ્ય લાગી હોય ને ન લાગી હોય, પરંતુ આજની મારી વાત તો  તમારે  માનવી જ પડશે.

એ વગર છૂટકો જ નથી.

તો આ રહ્યું મારું આજનું લખાણ…

આ રહ્યો  આજનો મારો વિચાર …

આ રહી  આજની મારી વાત… 

આપ સહુને  દિવાળી અને નૂતન વર્ષના શુભ અવસરે

મારા તરફથી

અમર્યાદિત

શુભેચ્છાઓ.

જલસા કરો…

જલસા કરો…

અને

જલસા કરો…

*

*