“શરણાઈવાળો અને શેઠ” – એક નવા માસ્તરની નજરે

એક કાવ્યનું કસદર્શન….. 
મિત્રો, કેટલાંક કાવ્યો એવાં હોય છે કે, જમાનો બદલાઈ જાય પરંતુ એની સાર્થકતા અખંડ રહે! આવું જ એક કાવ્ય છે: “શરણાઈવાળો અને શેઠ” જે આપણા જૂના ને જાણીતા કવિ શ્રી દલપતરામ દ્વારા સર્જાયેલું છે. આ કાવ્ય આપણામાંથી ઘણા ભણી ચૂક્યા હશે. આ કાવ્ય મને આજકાલ બહુ જ સાંભરી આવે છે. એથી, મને એ કાવ્ય ફરીથી ભણવાનું મન થાય છે. પરંતુ એ આજની પરિસ્થિતિમાં ભણવું છે. તો આવો, ભણીએ અને માણીએ આ કાવ્ય…… એક આધુનિક શિક્ષક પાસે! એ શિક્ષકને કાવ્ય ક્યારે લખાયું એનાથી કોઈ મતલબ નથી. એને મતલબ છે કે કાવ્યને આજની પરિસ્થિતિમાં કઈ રીતે માણી શકાય. . 
સહુ પ્રથમ આપણે આ કાવ્ય પર એક નજર નાખી લઈએ… 
“શરણાઈવાળો અને શેઠ”——- કવિ શ્રી દલપતરામ 
એક શરણાઈવાળો સાત વર્ષ સુધી શીખી,
રાગ રાગણી વગાડવામાં વખણાણો છે.
એકને જ જાચું એવી ટેક છેક રાખી એક
શેઠને રિઝાવી મોજ લેવાને મંડાણો છે.
કહે દલપત પછી બોલ્યો તે કંજૂસ શેઠ,
“ગાયક ન લાયક તું ફોગટ ફૂલાણો છે.
પોલું છે તે બોલ્યું તેમાં કરી તેં શી કારીગરી ?
સાંબેલું બજાવે તો હું જાણું કે તું શાણો છે.”

મિત્રો, હવે આ કાવ્યને સવાલજવાબ દ્વારા માણીએ… 
સવાલ [૧] આ કાવ્યમાં તમારી દૃષ્ટિએ શરણાઈવાળો એટલે કોણ? શરણાઈ એટલે શું?
જવાબ [૧] આ કાવ્યમાં અમારી દૃષ્ટિએ શરણાઈવાળો એટલે ગુજરાત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદી. અને શરણાઈ એટલે આપણું ગુજરાત રાજ્ય. 
સવાલ [૨] આ કાવ્યમાં તમારી દૃષ્ટિએ શરણાઈ વગાડવી એટલે કઈ કારીગરી? 
જવાબ [૨] આ કાવ્યમાં અમારી દૃષ્ટિએ શરણાઈ વગાડવી એટલે ગુજરાત રાજ્યનો વિકાસ કરવો.
સવાલ [૩] આ કાવ્યમાં ઉલ્લેખ થયો છે એવા કંજૂસ શેઠ આજની પરિસ્થિતિમાં કોને કોને કહી શકાય? 
જવાબ [૩] આ કાવ્યમાં ઉલ્લેખ થયો છે એવા કંજૂસ શેઠ, આજની પરિસ્થિતિમાં વિવિધ રાજકીય પક્ષોના નેતાઓ, જાણીતા અનર્થશાસ્ત્રીઓ, ટીવી પરના ચર્ચાશૂરવીરો વગેરેને કહી શકાય. 
સવાલ [૪] આ કાવ્યમાં ઉલ્લેખ પામેલું સાંબેલું એ શાનું પ્રતિક છે? ઉદાહરણ આપો. 
જવાબ [૪] આ કાવ્યમાં ઉલ્લેખ પામેલું સાંબેલું એ આપણા દેશના એવાં રાજ્યોનું પ્રતિક છે કે જે રાજ્યો કેટલાક જાણકારોના મત મુજ પહેલેથી જ ખાડે ગયેલાં છે. ઉદાહરણ તરીકે: બિહાર, ઉત્તરપ્રદેશ અને છેલ્લા સમાચાર મુજબ મધ્યપ્રદેશ. 
સવાલ [૫] આ કાવ્યનો ભાવાર્થ ટૂંકમાં જણાવો. 
જવાબ [૫] આ કાવ્યનો ભાવાર્થ આ મુજબ છે: કેટલાક જાણકારોનું માનવું છે કે, ગુજરાત પહેલેથી જ વિકસિત હોવાથી એનો વિકાસ એ નવાઈની વાત ન કહેવાય. પરંતુ જે રાજ્યો પહેલેથી જ ખાડે ગયેલાં છે એ રાજ્યોનો વિકાસ જ નવાઈની વાત કહેવાય. 
સવાલ [૬] આ કાવ્ય પરથી તમને શું શીખવા મળે છે એ તમારાં પોતાનાં ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવો. 
જવાબ [૬] આ કાવ્ય પરથી અમને શીખવા મળે છે કે કોઈની કારીગરીની કદર કઈ રીતે ન કરી શકાય. જેમ શેઠ શરનાઈવાળાને સાંબેલું ધરે છે એમ જ આપણે પણ કશું ને કશું ધરી શકીએ. [ઉદાહરણ-૧] જેમ કે કોઈ કારીગર સારાં ભજિયાં બનાવતો હોય તો એને લાકડાનું ભૂસું ધરીને કહી શકીએ કે- બેસનમાંથી સ્વાદિષ્ટ ભજિયાં એમાં શી કારીગરી કરી? આ લાકડાના ભૂકામાંથી સ્વાદિષ્ટ ભજિયાં બનાવે તો તું સાચો કારીગર. [ઉદાહરણ-૨] કોઈ ચાઈનીઝ આનગી બનાવનારને માથામાં નાખવાના રબર ધરીને કહી શકીએ કે- તું નુડલ્સમાંથી ટેસ્ટી ચાઈનીઝ બનાવે એમાં તે શી નવાઈ? આ માથામાં નાખવાનાં રબ્બરિયાંમાંથી ટેસ્ટી ચાઈનીઝ બનાવે તો તું ભાયડો. 
સવાલ [૭] જો આ કાવ્ય આજના જાણીતા આડકવિ શ્રી લાલકૃષ્ણ અડવાણી દ્વારા સર્જાયું હોત તો એ કાવ્યની છેલ્લી બે પંક્તિઓ કેવી હોત એ તમારી કલપ્ના દ્વારા રજૂ કરો. 
જવાબ [૬] જો આ કાવ્ય આજના જાણીતા આડકવિ શ્રી લાલકૃષ્ણ અડવાણી દ્વારા સર્જાયું હોત તો એ કાવ્યની છેલ્લી બે પંક્તિઓ અમારી કલપ્ના મુજબ આ પ્રમાણે હોય… 
ગુજરાત છે તે વિકસ્યું તેમાં કરી તેં શી કારીગરી ?
એમપી વિકસાવે તો હું જાણું કે તું શાણો છે.”
તો મિત્રો, બેલ વાગી ગયો છે. આજનો પિરિયડ પૂરો થાય છે… ફરી મળીશું કોઈ નવા કવિ અને કાવ્ય સાથે. ત્યાં સુધી આ કાવ્યને વાગોળો.. 

13 thoughts on ““શરણાઈવાળો અને શેઠ” – એક નવા માસ્તરની નજરે

  1. kavi dalpatramji ni kavita ne nrajkaaran saathe mix karvani vaat samajh maa n avvi. kavitaa vaanchine jetlo anand thayo te rajkaran maa bashp thai udi gayo.

    ________________________________

  2. ખૂબ સરસ યશવંતકાકા!

    અંગ્રેજીમાં કહેવાય છે એમ my two cents – આ રહી છંદબદ્ધ છેલ્લી બે પંક્તિઓ

    ગુર્જરી વિકસી એમાં કરી તે શી કારીગરી
    એમ્પીને સુધારે તો હું જાણું કે તું શાણો છે

    આ સંખ્યામેળ છંદ છે એમાં ફક્ત દરેક પંક્તિમાં ૧૬ અક્ષર સાચવવાના છે. મને યાદ છે ત્યાં લગી આને મનહર છંદ કહેવાય છે.

    • 😀😀
      બરાબર. આડવાણી કે નવા માસ્તર બેમાંથી કોઈના છંદ કાચા હશે.😀 . … હેમંતભાઈ, વ્યંગ માટે કાવ્ય, પરિસ્થિતિ, મોદીજી, આડવાણીજી, સવાલ-જવાબ વગેરેને યોગ્ય રીતે ખપમાં લેવાયાં છે? .. જણાવવા માટે પ્રેમભર્યો આગ્રહ છે.

  3. આજના જમાનામાં આ કાવ્ય એના સવાલ જવાબ માણ્યા.

    જેમકે ચંદન ઘો મરવા ટાણે કસાઈવાડે જાય એમ આ રાજકરણીઓની હાલત થશે.

    હાજી કાસમની વીજળી અને પછી ટાઈટેનીક કપ્તાનની હઠને કારણે ડુબી એમ આ રાજકરણના કપ્તાનોની હઠને કારણે બધાને ડુબવું પડશે.

    ઔરંગઝેબ રાહ જોઈને બેઠો હતો ક્યારે શીવાજી દરબારમાં હાજર થાય એમ આ રાજકરણીઓ છેવટે ઔરંગઝેબને વધુ જુલમ માટે પ્રોત્સાહન આપશે.

    હરીફાઈમાં ટકી રહેવાનો જમાનો આવ્યો છે. એટલે હજી ઘણાં સવાલો બનાવવા જોઈએ.

  4. તો મિત્રો, બેલ વાગી ગયો છે. આજનો પિરિયડ પૂરો થાય છે… ફરી મળીશું કોઈ નવા કવિ અને કાવ્ય સાથે. ત્યાં સુધી આ કાવ્યને વાગોળો..
    Wah, Yashwantbhai !
    Kavi DalpatramNa KavyaNe YashwantNi Najare Janyu.
    Jani Ne kaai Puchhu…E Pahela To BELL vaagi Gayo.
    Yashwantbhai,
    Visiting your Blog after a LONG time.
    Enjoyed !
    DR. CHANDRAVADAN MISTRY
    http://www.chandrapukar.wordpress.com
    Not seen you on Chandrapukar.
    Inviting you to my Blog !

    • તો મિત્રો, બેલ વાગી ગયો છે. આજનો પિરિયડ પૂરો થાય છે… ફરી મળીશું કોઈ નવા કવિ અને કાવ્ય સાથે. ત્યાં સુધી આ કાવ્યને વાગોળો..

  5. ખુબ સરસ.. આપના આ વિચાર માટે ધન્ય વાદ ..સાથે આવી સુંદર અને માહિતી સભર ગુજરાતી વેબ સાઈટ બદલ http://www.jeevanshailee.com (ગુજરાતી વિચાર સંગ્રહ) તરફથી સૌ વાચકોને ધન્યવાદ. હું વેબ સાઇટ બનાવનારના આ પ્રયાસો ને બિરદાવું છું અને હમેશા આપ આ કાર્ય માં આગળ વધો એવી મારી અંતહ કારણ ની શુભેચ્છાઓ . ખુબ ખુબ ધન્ય વાદ..

  6. બહુ જ સરસ બ્લોગ છે. ગુજરાતી ભાષા માં પ્રસિદ્ધ થતો આપનો બ્લોગ વાંચવામાં ઘણો આનંદ થયો.

    ગુજરાતી ભાષા ના પ્રચાર અને પ્રસાર માટે અમે પણ ગુજરાતી પુસ્તકો દુનિયા ના કોઈ પણ ખૂણે ઘેર બેઠા મળી રહે એ માટે વેબસાઈટ ચાલુ કરેલ છે. જેમાં મહતમ પુસ્તકો ઉપલબ્ધ થશે (હજારો અપલોડ થઇ ચુકેલ છે અને હજારો થઇ રહ્યા છે) અને સૌથી મહતમ ડિસ્કાઉન્ટ કસ્ટમર ને મળી રહેશે એવી કોશિશ કરીએ છીએ. આપ એક વખત મુલાકાત લેશો તો આભારી થઈશ.

    વધારે માહિતી http://www.dhoomkharidi.com/books પર મળી રહેશે,

    આપ આપના વાંચકો માટે અમારી સાઈટ ની માહિતી આપતી કોઈ પોસ્ટ લખશો તો વધુ ગમશે અને વધારે ગુજરાતી મિત્રો સુધી માહિતી પહોંચી શકશે.

    ધર્મેશ વ્યાસ

  7. આજે નરસિંહરાવ દિવેટિયાનું કાવ્ય શોધવા વેબની સફરે નીકળ્યો હતો અને આપનો બ્લૉગ અચાનક નજર સામે આવ્યો. “કદડા”ની જે કવિતા હું ઘણા વ્થવર્ષોથી શોધતો હતો અને અચાનક આજે આપના બ્લૉગમાં ‘જડી’ અને અાજની મારી સવાર સુધરી ગઈ! આભાર. આપની સુક્ષ્મ દૃષ્ટિએ “શરણાઈવાળા”ના કવિતમાં રહેલા parableને જોયો અને તે રજુ કર્યો તે માટે આભાર.

  8. તમારા બધા કરતા ઉંમરમાં ઘણી નાની (25 ) અને અગાઉના અસાઇનમેન્ટમાં (વોડાફોન) સાહેબોનેય ઉઘાડછટ જવાબો દઈ આવી છું. ભાષા પ્રેમે M.Tech અને MBA પછીની ભારે પગાર વાળી નોકરી છોડાવી છે. આશા છે આપના લખાણો વધુ ને વધુ તાર્કિક રહે. આપ આપના બ્લોગ થકી ગુજરાતી ભાષાનો જે આહલેક જગાવી રહ્યા છો તેજ કામ પ્રતિલિપિ ( અમારા પાંચનું સહિયારું યુવા સાહસ , FMS , Delhi અને BITS Pilani ના છોકરાવ ) ભારતની લગભગ બધી જ ભાષાઓ માટે કરવાનું ભગીરથ કાર્ય કરી રહી છે. એક મહિનાનાટૂંકા ગાળામાં અમે હિન્દી , ગુજરાતી અને તમિલ ભાષાઓની શરૂઆત કરી દીધી છે. અમે આપ જેવા કુશળ અને બુદ્ધિમાન બ્લોગર્સને ( ન કેવળ ગુજરાતી તમામ ભારતીય ભાષા માંધાતાઓને ) એક મંચ પર લાવવાનું કામ કરી રહ્યા છીએ અને દરેક ભાષાકીય પ્રતિમાઓને એક મંચ પર જોડી રહ્યા છીએ.

    આપને જણાવતા ગર્વ અનુભવું છુ કે 14મી સપ્ટેમ્બરના રોજ પ્રતિલિપિના Beta versionનું સફળ લૌંચ થઇ ચુક્યું છે. 1000 જેટલા ક્લાસિક તથા recently published પુસ્તકો, વાર્તાઓ અને કવિતાઓ ( હિન્દી તથા ગુજરાતી ભાષા ) તદ્દન નિઃશુલ્ક વાંચન માટે મુકેલ છે . બ્લોગર્સના સાહિત્યને નિઃશુલ્ક પ્રકાશિત પણકરીએ છીએ. તદુપરાંત આ પ્રકાશિત રચનાઓનું વેચાણ પણ પ્રતિલિપિના માધ્યમથી શક્ય છે. હાલમાં પ્રતિલિપિ સાથે 200થી વધુ બ્લોગર્સ ( ફક્ત ગુજરાતી ) અને 500+ auhtors જોડાઈ ચુક્યા છે. હું આપને જોડાવા અને મુલાકાત લેવા આમંત્રિત કરું છુ.

    http://www.pratilipi.com

  9. Ekdam sachu 100% sachu modi na vat na vada bahu khadha ane na khavahoi to parane khavdavya savare utho ke paper tv radio badhej sharnai vala na sur ane chah ni lari to hati ke nahi te ramjane ( Jo hoi to ) pan chai pe charcha kharekhar sharnai nu to kejrivale sambelu banavi didhu have vagad delhi ma .

  10. Ekdam bandh bese chhe feku CM. have PM bani gayo chhata aap badai mathi uncho aavto nathi pardesh ni bhumi par pan desh na kam mate jai ke potana prachar mate jai chhe tej samajva jevu chhe bhartiya parjaye desh ne jutha vayada aapi ne emathi 50%pan pura kare to saru.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s