ગુજરાતી ભાષામાં અંગ્રેજી શબ્દો! રોક્યા રોકાય નહિ!

મિત્રો,

આપણી ગુજરાતી ભાષામાં  નજીકના જ ભૂતકાળમાં જે શબ્દો વપરાતા હતા એ હવે નથી વપરાતા. એ  બાબતે ઘણા વિદ્વાનો ચિંતાતુર છે. હાલના ગુજરાતી સાહિત્યના પ્રમુખ વર્ષાબહેને ‘પરબ’ જાન્યુઆરી-૨૦૧૩ ના અંકમાં પોતાનો અનુભવ જણાવ્યો છે. એ અનુભવ મુજબ આજની પેઢીના યુવાનો ‘ભોગળ’, ‘ચાંગળું’, ‘મોભ’ જેવા શબ્દોથી પરિચિત નથી.  તમારામાંથી પણ ઘણાંને આ શબ્દો ગામડેથી આવી ચડેલા ફેંટાધારી નહેમાન જેવા લાગ્યા હશે. વાંક તમારો નથી. માહોલ જ બદલાયો હોય  ત્યાં વાંક કોનો કઢાય? માહોલનો વાંક પણ ન કઢાય કારણ કે માહોલ બદલાવા માટે જ હોય છે.  કોઈને એવો સવાલ થાય કે, વર્ષાબહેને આવા જુના જમાનાના શબ્દો વાપરવાની જરૂર શી? જરૂર એટલા માટે કે એ શબ્દો એમની નવલકથામાં  જરૂરી હતા.  એ સિવાય પણ તમે યાદ કરજો. એવા કેટલાય શબ્દો છે કે જે હજુ થોડા વર્ષો પહેલાં આપણે વાતચીતમાં વાપરતા હતા ને હવે આપણને જ અજાણ્યા લાગવા માંડ્યા છે. જેમ કે:  ‘હું તમારી વાટ જોઈશ’  એવું બહુ ઓછાં લોકો બોલે છે.  ‘હું તમારા માટે વેઈટ કરીશ.’ એમ બોલે છે.  કેટલાક  યુવાનને તો ‘ હું તમારી વાટ જોઈશ’ એ વાક્ય જ ખોટું લાગે! એમની સમજણ મુજબ વાક્ય ‘હું તમારી વાટ લગાડીશ.’ એવું હોવું જોઈએ. જાણેકે, ‘જમાનો કોઈની વાટ જોવાનો નથી, પરંતુ કોઈની વાટ લગાડવાનો છે!

*સાધુસંતો પણ ઉપદેશ આપતી વખતે, વિદેશી શિષ્યોને પોતાના આશ્રમમાં સ્થાન આપતા હોય એમ વિદેશી શબ્દોને પોતાના હોઠ પર સ્થાન આપે છે. એ આસપાસના માહોલની અસર છે. આમેય, મોટાભાગે સાધુસંતોનો દેશી કરતાં વિદેશી સાથેનો  સંપર્ક  વધારે હોય છે. માટે જ કોઈ સંત જ્યારે ધર્મ માટે  એમ કહે કે,   ”અશુદ્ધ  આત્માને શુદ્ધ કરવાની પ્રોસેસનું નામ છે ધર્મ.” ત્યારે શ્રોતાઓને  એ કઠતું નથી. કારણ કે અહીં સહુનું મુખ્ય ધ્યેય આત્માશુદ્ધિ નું છે, ભાષાશુદ્ધિનું નહિ. જો સહુ ભાષાશુદ્ધિ માટે બેઠા હોય તો વાક્યમાં ‘પ્રોસેસ’ શબ્દના બદલે ‘પ્રક્રિયા’ શબ્દ હોવાની દલીલ થઈ શકે! પરંતુ બદલાયેલા માહોલને જે સાધુસંતો  પારખી શક્યા છે  તેઓ  છૂટા મોંઢે  અંગ્રેજી શબ્દો વાપરે છે. 

*કેટલાક લેખકોની ભાષા અને આમઆદમીની  ભાષા વચ્ચે હંમેશાઅંતર રહ્યું છે.  આવા  લેખકોની ફરિયાદ હોય છે કે , “વાચકો એમના સુધી પહોંચવાની મહેનત નથી કરતા.  એ ભાવક નથી બનતા.” આવા લેખકો ઓછા ભાવાકોથી ચલાવે લે છે પણ પોતાના સિદ્ધાંતો છોડતા નથી.  આવા લેખકોનું એક માર્યાદિત વર્તુળ બની જાય છે.  એ વર્તુળમાં તેઓ અંદરોઅંદર નિર્દોષ રમતો રમ્યા કરે છે.  જો કે , આવા લેખકો પણ પોતાના લખાણમાં અંગ્રેજી શબ્દો ઉપયોગમાં લીધા વગર રહી નથી શકતા. 

* તો કેટલાક વાચકોની ફરિયાદ હોય છે કે. ‘”લેખકો અઘરું અઘરું લખે છે જે સમજમાં નથી આવતું. ” આવા વાચકોને સમજાય એવું લખનારા લેખકોને સારા પ્રમાણમાં વાચકો મળી રહે છે.  આવા લેખકો આમ આદમીને સમજાય એ માટે છૂટથી અંગ્રેજી શબ્દો ઉપયોગમાં લેતા હોય છે.   હા, આમ આદમી પણ અંગ્રેજી શબ્દો વધારેને વધારે બોલતો થઈ ગયો છે. એ કડવી પણ નરી વાસ્તવિકતા છે.   ગામડામાં કે ઝૂંપડામાં રહેનાર માણસ પણ ઘણી વખત  “અમારે ત્યાં મહેમાન આવ્યા છે ‘ એમ કહેવાને બદલે ‘અમારે ત્યાં ગેસ્ટ આવ્યા છે’  એમ કહેતો હોય છે. આ માહોલમાં લેખક પોતાના લખાણમાં  ‘ટમટમ ગુજરાતી’  ભાષા પીરસે તો એમનો પણ  શો  વાંક? 

ટૂંકમાં માહોલ જ એવો છે કે ગુજરાતી ભાષામાં અંગ્રેજી શબ્દો વટથી   પ્રવેશી ગયા છે એટલું જ નહિ પરંતુ એમને રાસનપત્ર  એટલે કે રેશન કાર્ડ પણ મળી ગયાં છે. હવે’ આવો માહોલ ક્યા કારણોથી અસ્તિત્વમાં આવ્યો એ સમજવા માટે માત્ર સાહિત્યિક નહિ પરંતુ સામાજિક  દૃષ્ટિની પણ જરૂર પડે.  આવી દૃષ્ટિથી જોનારને જરૂર સમજાઈ જશે કે જેમ ધોતિયાંની જગ્યાએ પેન્ટ આવ્યાં એમ જ ગુજરાતી ભાષામાં અંગ્રેજી શબ્દો આવ્યા.😀  

એ પણ સમજવું જરૂરી છે કે , જેમ કાયમી પહેરવેષમાંથી વિદાય લઈ ચૂકેલાં ધોતિયાં નવરાત્રીનાં તહેવારોમાં યુવાનો દ્વારા હોંશે હોંશે પહેરાય છે એમ ગુજરાતી ગરબા અને સનેડા નવરાત્રીના તહેવારોમાં કે લગ્નના વરઘોડામાં યુવાનો દ્વારા હોંશે હોંશે ગવાય છે.   કેમ એવું?

માહોલ! બીજું શું?   

12 thoughts on “ગુજરાતી ભાષામાં અંગ્રેજી શબ્દો! રોક્યા રોકાય નહિ!

    • આપણી બોલચાલમાં વપરાતી મીઠી મધુરી ગુજરાતી ભાષાને “વાટ’ લાગી છે એ ફરિયાદ સાવ ખોટી નથી. પરંતુ જેમ, ભ્રષ્ટાચારને દૂર કરવા માટેના અનેક ઉપાયો વિષે ચર્ચા કર્યા પછી એક ઉપાય પર આવીને વાત અટકે છે કે ‘ભ્રષ્ટાચારને દૂર કરવાની શરૂઆત આપણાને પોતાનાથી કરીએ’ એમ, અપણી ગુજરાતી ભાષામાંથી ખોટી ભીડ કરનારા અંગ્રજી શબ્દોને ન દાખલ થવા દેવાની કે એમને ભગાડવાની શરૂઆત આપણાથી જ કરવી પડે! હવે, જરૂરી અને બિન જરૂરી અંગ્રેજી શબ્દો નક્કી કરવાના કાયદા તો ન ઘડી શકાય! એ આપણી વિવેક બુદ્ધિ પર આધારિત હોઈ શકે. અને વિવેક બુદ્ધિ કોને કહેવાય એ નક્કી કરવાનું કામ પણ વિવેક બુદ્ધિનું જ છે! .

  1. સંસ્કૃતમાંથી પ્રાકૃતમાં આવ્યાં. તો હવે ગુજરાતીમાં અંગ્રેજી યે પ્રવેશે જ ને?🙂

    હ્રસ્વ દિર્ઘની અને જોડણી ભુલોની ચિંતા કરનારાઓ સહેલાઈથી ઉપલબ્ધ હોય તો યે ગુજરાતી શબ્દોને બદલે અંગ્રેજી શબ્દોનો છૂટથી ઉપયોગ કરતાં હોય છે.

    માહોલ કાકા માહોલ – બીજું શું?🙂

    • બે તડા છે! એક તરફ ” વાચકો અમારા સુધી પહોંચવાનો શ્રમ નથી કરતા” એવી ફરિયાદ કરનારાઓ અને અતિશય અઘરા શબ્દોનો પ્રયોગ કરનારાઓ વિદ્વાનો અને બીજી તરફ વાચકોને સમજાય એવું લખવાના આશયથી સામાન્ય બોલચાલના ગુજરાતી શબ્દો, કે જેની જગ્યાએ અંગ્રેજી શબ્દો વાપરવાની જરૂર ન હોવા છતાં અંગ્રેજી શબ્દો વાપરનારા લેખકો છે.
      સામાન્ય ગુજરાતી માણસ આસપાસના વાતાવરણને અનુસરે છે. અને આસપાસનું વાતાવરણ માત્ર સાહિત્યિક વાતાવરણ હોતું નથી!😀
      આપણા રોજિંદા જીવનમાં જે નવાં નવાં સાધનો આવ્યાં છે એમનાં નામ મોટાભાગે અંગ્રેજી હોય છે. એ અંગ્રેજી રહે એ પણ સ્વાભાવિક છે.
      વેપારીઓ વર્ષોથી ઘરાકો સાથે અંગ્રેજી શબ્દોનો છૂટથી ઉપયોગ કરે છે. જેમ કે અમરેલીમાં મારા એક કાકા જે ઘરાકને તુવેરદાળ બતાવતી વખતે કહેતા હતા કે, “આ બેસ્ટ દાળ છે.” . એ પોતે જ્યાંથી ખરીદી કરતા હતા ત્યાંથી જ એ ‘બેસ્ટ’ શબ્દ શીખ્યા હશે! પછી એમને એ શબ્દ ગામડેથી આવતા ઘરાકોને શીખવાડ્યોને? … આતો એક ઉદાહરણ છે. આવી રીતે કેટલાય અંગ્રેજી શબ્દો .આપણી ભાષામાં માન સહિત પધાર્યા છે!
      આ તો ‘રામ તેરી ગંગા મૈલી’ જેવું છે! એમાં ક્યાં ક્યાંથી કેવું અને કેટલું પાણી ભળે છે એનો હિસાબ માંડવો અઘરો છે.

  2. સમય સાથે બધું બદલાય છે. ભાષા શબ્દોથી નહીં, ક્રિયાપદોને કારણે જીવે છે કે મરે છે. આપણી ભાષામાં કેટલાયે શબ્દો ફારસી, અરબીના છે. દાખલા તરીકે ‘મુરબ્બી’ શબ્દ મૂળ અરબી છે. આનું ગુજરાતી શા માટે કરવું પડે? એ જ શબ્દને ગુજરાતી બનાવી દીધો અને વાપરીએ છીએ. જ્યાંસુધી છે-છો-છું રહેશે ત્યાં સુધી ગુજરાતી રહેશે. છીએ
    બિન્ધાસ્ત મૂળ તો બિન્દાસ છે અને ગુજરાતીમાં તો માત્ર વીસ-ત્રીસ વર્ષમાં આવ્યો છે. મૂળ ઉર્દુ (?)નો શબ્દ છે.. આપણે ચિંતા કરીએ છીએ?
    દહેલીઝ ગુજરાતીમાં ડેલી બની ગઈ અને એમાંથી ગુજરાતીએ ડેલો પણ બનાવી નાખ્યો.
    આજે ભાષામાં અંગ્રેજીના શબ્દો જ આવશે. ક્રિયાપદો કે કર્તા-કર્મ-ક્રિયાપદ એવી વાક્ય રચના (કવિતા સિવાય) ન બદલાય ત્યાં સુધી શબ્દ કાઈ ભાષાનો છે તે વિશે બહુ માથાફોડ કરવાનું જરૂરી નથી લાગતું.

    • દીપકભાઈ, વ્યાકરણની રીતે તમારી વાત વાજબી માની લઈએ પરંતુ શબ્દોની પણ માયા હોય છે, એ માયા છોડી છોડાય નહિ! શબ્દોનું પણ મહત્વ હોય છે. મજા હોય છે. પછી ભલે એ દૂર દેશાવરથી આવેલા હોય! બીજી ભાષામાંથી આવેલા હોય. એ રહેતા રહેતા આપણા સ્વજન બની ગયા હોય. એનાથી વિખૂટા પડવાથી કોઈને પીડા થાય તો કોઈને ન પણ થાય!
      ગીરપ્રદેશમાં રહેનાર માણસને ત્યાં મેં’માન આવતા હતા , નાનામોટા નગરમાં રહેનારને ત્યાં મહેમાન આવતા હતા અને મોટા શહેરમાં રહીને અંગ્રેજી ભણેલાને ત્યાં ગેસ્ટ આવતા હતા. હવે મોટાભાગનાને ત્યાં ગેસ્ટ આવે છે! આમ જુઓ તો ઘણો ફેરફાર ને આમ જુઓ તો એકની એક જ વાત! એમાં કશું ખોટું પણ નથી એ બહાને એક પ્રકારની એકતા બની રહે છે.😀
      પરંતુ, દરેકને અનુક્રમે મેં’માન, મહેમાન અને ગેસ્ટ .. એ શબ્દો તરફ લગાવ હોય છે! સંબંધ હોય છે. એ સંબંધ તૂટતો જાય તો એનો અફસોસ પણ હોય છે. કોઈને એ અફસોસ વાજબી લાગે તો કોઈને કારણ વગરની મગજમારી લાગે!
      શબ્દની પોતાની એક પ્રકારની તાકાત હોય છે. એક જ અર્થના જૂદા જૂદા શબ્દોનો પ્રભાવ નોખો નોખો હોય છે. કોઈ કહે કે: ‘ફલાણો માણસ મરી ગયો ‘ તો કોઈ કહે કે: ‘ફલાણો માણસનું અવસાન થયું’ તો કોઈ વળી કહે કે: ‘ફલાણો માણસ એકસપાયર થઈ ગયો.’ .. ને કોઈ કહેનાર એમ પણ કહે કે: ‘ફલાણા માણસની વિકેટ પડી ગઈ.’ … વાત એક જ છે. પણ છોડાતી છાપ જૂદી જૂદી છે. નોખી નોખી છે. અલગ અલગ છે. . એમાં મોટો ડિફરન્સ છે! .. સમય, સંજોગ, સ્થળ, વ્યક્તિ એ બધાં પર પણ આધાર રહેતો હોય છે… મને એવું લાગે છે. બાકી, સહુની પાસે સહુનું માથું છે જ! ફોડવા માટે! 😀

  3. ગુજરાતી ભાષાનું અસ્થિત્વ તેની સરળ લિપિ જાળવી રાખવામાં,તેનો અન્ય રાજ્યોમાં ફેલાવો કરવામાં અને બીજી ભાષાઓ સાથે કમ્પ્યુટરમાં સરળ અનુવાદરૂપી બનાવવામાં છે. ઈન્ટરનેટ યુગમાં આ ઘણુજ સરળ છે.આપ સર્વે આ સૂચનો ઉપર વિચાર કરો અને પોતાના વિચારો રજુ કરો.

    saralhindi.wordpress.com

  4. ભાષા શબ્દોથી નહીં, ક્રિયાપદોને કારણે જીવે છે કે મરે છે.

    શ્રી દિપકભાઈ,

    હવે જ્યારે ક્રીયાપદોનેય આપણે અગ્રેંજી શબ્દોથી પ્રયોજવા લાગીએ ત્યારે સમસ્યા સર્જાય છે.

    જેમ કે
    “ભાષા ભૂલ શોધી બતાવનારને ‘પડકાર’ છે.”
    તો તેને માટે અંગ્રેજી શબ્દ ઉપયોગ કરી શકશો કે
    “ભાષા ભૂલ શોધી બતાવનારને ‘ચેલેન્જ’ છે. ”

    હવે જ્યારે તેમ લખાશે કે:
    “સહુ વાચકોને ‘પડકારી’ રહ્યો છું કે મારા લખાણોમાં ભાષા ભૂલ શોધી બતાવો”
    તો ત્યાં શું અંગ્રેજી શબ્દ આવી રીતે પ્રયોજી શકાય કે
    “સહુ વાચકોને ‘ચેલેન્જી’ રહ્યો છું કે મારા લખાણોમાં ભાષા ભૂલ શોધી બતાવો”

    આ તો થોડો માથામાં સળવળાટ થયો એટલે જરાક ટપકું મુક્યું.🙂

  5. કેટલાક નવલકથાકારોની નવલકથા વાંચીને મને એવું થઇ જાય કે એમના નામની સુપારી આપી દઉં કે પછી તેમના પુસ્તકની જાહેરમાં હોળી કરું ! અરે વ્યવહારમાં ક્યારેય વપરાયા જ ના હોય એવા અઘરા અઘરા શબ્દો તે નવલકથાના પાત્રો તેમના વ્યવહારિક જીવનમાં પ્રયોજે , અને પાછો વાર્તા નો પ્લોટ હોય ૨૧મી સદી નો ! ત્યારે મને એમ થાય કે આ કયા ગ્રહના પ્રાણીઓની વાત છે ? કારણ કે આવી બોલી મેં તો ક્યારેય નથી જોઈ. આવા “મહાન” લેખકો એ પોતાનું શબ્દભંડોળ વર્ણનો પૂરતું જ મર્યાદિત રખાય, આવા પરગ્રહી સંવાદો રચીને વાચકોના માથા પર હથોડા ના મરાય. ગુજરાતી નવલકથાઓ આવા લેખકોને લીધે જ પાછળ છે , ગ્રામીણ બોલીમાં અવ્વલ અને શહેરી બોલી કે યુવાનોની બોલીની વાત આવે ત્યાં ત ત ભ ભ થઇ જાય ,
    – ૨૫ વર્ષથી ન્યુયોર્ક રહેતો સિદ્ધાર્થ અમદાવાદ ની ફ્લાઈટ પકડવા રવાના થઇ રહ્યો હતો ત્યાં સૌમ્યા એ કહ્યું – “વારુ ,એરપોર્ટ જતા પહેલા નાસ્તાને ન્યાય આપી દઈએ “

    • વારુ, મિત્ર યુવરાજ😀 આ શબ્દ મજાનો છે. ખાસ કરીને કવિઓ છંદોબદ્ધ કાવ્યો માટે ઉપયોગમાં લેતા. નવલકથામાં પાત્રો લગભગ પચાસ વર્ષો પહેલાનાં હોય અને એ પણ સાહિત્ય ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા હોય તો આ શબ્દ જામે. પરંતુ, તમે કહો છો એમ ૨૧મી સદીના પાત્રો આ શબ્દ ખાસ સંજોગો સિવાય ન વાપરે! ખાસ સંજોગમાં મજાક કે ચાળા પાડવા વગેરે. ..
      ‘વારુ’ના બદલે ‘ઠીક’અથવા ‘ ભલે ‘ ઠીક લાગે.
      જો કે અત્યારના લોકપ્રિય લેખક કદાચ આ સંવાદમાં ‘ઠીક’ કે ‘ભલે’ શબ્દો પણ ન વાપરે. આ સંવાદ તેઓ કદાચ આ રીતે લખે::’વેલ, એરપોર્ટ જતાં પહેલાં બ્રેકફાસ્ટ કરી લઈએ.’ … છેવટે તો પાત્રો પર આધારિત હોય.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s