અંજળ ખૂટે ને ગામ છૂટે!

ગામડાની શોભા મોટાભાગે કુદરત પર આધારિત હોય છે.  ને કુદરતનો સાથ ન મળે તો ગામડામાં ધૂળ ને ઢેફાં જ  નજરે ચડે! ઉપરાછાપરી બે કે ત્રણ  વર્ષો દુકાળનો સામનો કરતાં કરતાં તો માણસ વિચારતો થઈ જાય કે: હવે બહુ થયું! હવે ગામ છોડવું પડશે.

ગામડા ગામમાં આમ તો કોઈને ભૂખ્યાં સુવાનો વારો ન આવે.  વરસાદ સારો હોય અને ખેતરોમાં પાક સારો થયો હોય તો સહુને પોતપોતાના ભાગનું મળી જ રહે.  ખેડૂત ખુશ તો બધાં ખુશ!

વેપારીની ઉઘરાણી પતાવા માંડે!  કારીગરોને સામટું અને આગોતરું વળતર મળવા માંડે! ભૂદેવો પંચાગ ખોલીને શુભ ચોઘડિયાં કાઢવા માંડે!

લગનો  મંડે લેવાવા! ગોળધાણાં મંડે વેચાવા! ઢોલ મંડે ઢબૂકવા!

શરણાઈઓના સૂર  ભલે ગમે તેનાં આંગણે વાગે પણ સાંભળનાર દરેકને શેર લોહી ચડે!

માંડવાવાળા માંડે  ગીતો ગાવા! …

તમે કેદુના કાલાવાલ કરતાંતા… તમે ડેલીએ ડોકાં કાઢતાંતાં!

પણ મિત્રો… જો વરસ  નબળું હોય તો ખેડૂત નબળો પડે! ને ખેડૂત  નબળો પડે તો બધાં ઢીલાંઢફ! વેપારી, કારીગર, મજૂર, ભૂદેવો,  બાવાસાધુઓ બધા જ   બધાં જ વેરાન વેરાન લાગવા માંડે!

ભાવાયા કે મદારી કે મલગોડિયાં આવે તોય કયા મોઢેં   આવે?

પછી કોણ કોને કાલાવાલા કરે ?

કૂવાનાં તળ ઊંડાં જાતાં હોય.. ધૂળની ડમરીઓ ઉડતી હોય .. . ઝાડનો છાંયો સાંકડો થાવા લાગ્યો  હોય પછી હાકલા કેવા ને પડકારા કેવા કેવા ?

માણસો  નિમાણાં થઈને ચોરે ચૌટે ને ઓટલે બેઠાં  હોય અને પરાણે પરાણે વાતો કરતાં કરતાં વખત કાઢતા  હોય .. એવી વેળાએ ગામનું કોઈ પરિવાર ખભે થેલાં કે માથે પોટલાં લઈને  રોજીરોટીની આશાએ શહેરની વાટ પકડતું હોય તો એને કોણ રોકી શકે?

પણ ગમે તેમ તોય ગામનો માણસ … એટલું તો બોલે જ કે : ભાઈ ભલે જાવ! રોકવાની તો અમારી ત્રેવડ નથી પણ  પાછા જરૂર આવજો! આવાંને આવાં દાડા રોજ રહેવાના નથી!

અંજળ ખૂટે તો  માણસ  ભારે હૈયે ગામથી શહેરની વાટ પકડે!

તો ગામ છોડવાનું આ એક કારણ ….

પાની રે પાની  તેરા રંગ કૈસા..

19 thoughts on “અંજળ ખૂટે ને ગામ છૂટે!

  1. સાચી વાત કહી યશવંતભાઈ, ગામ સાથેના અંજળ ખૂટે ….. એટલેકે ગામમાં અન્ન અને પાણી ખૂટી ગયા … એવુંજ કઈ પણ માની શકાયને ?
    આ પરિસ્થિતિમાં પોતાના પરિવાર અને ઢોરને નિભાવવા માટે મજબુરીથી ગામ છોડીને જતા હૈયે કેવી વીતતી હશે ?… લગભગ ૧૯૮૫ ૧૯૮૬ નીસાલમાં સૌરાષ્ટ્રમાં પાણીની બહુજ મોટી અછત ઉભી થયેલી, ત્યારે આવી રીતે કંઈ કેટલાય પરિવારોએ પોતાનું ગામ છોડીને ગુજરાત તરફ પ્રયાણ કરેલું .. ત્યારે ..બરોડા અમારી ફેકલ્ટીના દરવાજે આવા જ એક માજીને મળીહતી … અમે બધીજ સહેલીઓ (લગભગ ૧૫ ) ટોળામાં મસ્તી મજાક કરતા નીકળ્યા હતા .. તે દિવસે કોઈ કારણસર લેક્ચર્સ કેન્સલ થયા હોવાથી બધા અત્યંત આનંદમાં હતા … ત્યાંજ પેલા માજી પાસે આવીને કશું કહેવા લાગ્યા , તેમનો કાઠીયાવાડી લહેકો અને ગામઠીભાષા … સામે ૧૭ થી ૧૮ વર્ષની ઉંમરની કોન્વેન્ટ એજ્યુકેટેડ માનુનીઓ અને તે પણ મસ્તીના મુડમાં …. વળી વાતોમાં પણ મુવી અને ફાસ્ટફૂડ જોઈન્ટ પર લંચ લેવાના જ પ્લાનિંગ ચાલતા હતા … મારી પાસે આટલા છે, ને તારી પાસે કેટલા? નોજ મેળ ચાલતો હતો …. એમાં આ માજી કાંઈ માગે છે એવું લાગતા જ … બધા તેમને ધુત્કારવા લાગ્યા, ૨-૩ છોકરીઓએ તો વળી મશ્કરી પણ કરી નાખી … તેથી માજી થોડા ઓજપાઈને એક સાઈડ પર ખસી ગયા … ત્યાં હું પણ મારું સ્કુટર લઈને ઉભી હતી … લગભગ ૫૫-૬૦ વર્ષની ઉમર …સીધી ટટ્ટાર કાયા .. ચહેરા ઉપરગરીબી, થાક અને લાચારી. આંખોમાં અથક્ય વેદના .. હું ક્યારનીયે તેમની સામેજ જોઈ રહી હતી તેવું પામીજતા ..તેઓ કાંઈ ખુલાસો આપવા લાગ્યા .. “અમે માંગણ નથી બેના … આતો દુકાળ નું દખ, એટલે આંય …. મારી વવ ડીલીવરીમાં છે …. ” એવું કંઈ થોડું અસ્પષ્ઠ … જોકે ત્યારે મને પણ એ ભાષા સમજવાની મુશ્કેલી તો હતીજ … પણ મારી આંખમાં કોણ જાણે કેમ આશુંની ઝાંય .. અને ગળામાં મોટો ડૂમો બાઝી ગયો હતો … હવે આનાથી વધુ સાંભળવાની અને જોવાની મને જાણે કે શરમ આવતી હતી … મેં ઝડપથી મારા હાથમાં પર્સ હતી તે ખોલીને તેમાં હતા એટલા બધાજ રૂપિયા તેમના હાથમાં મુકી દીધા. (લગભગ ૧૫૦ અને ૧૦ એક રૂપિયાનું પરચુરણ હતું…. થોડી વાર પહેલાજ ગણ્યું હતુંને !) અને પછી .. અહીથી સીધા જઈને ડાબીબાજુ સરકારી હોસ્પિટલ છે, ત્યાંજ જતા રહેજો … રીક્ષાવાળો ૫ રૂપિયામાં મૂકી જશે એવું એમને સમજાવ્યું … બસ હવે …મારાથી બોલાતું પણ બંધ થયું હતું ..અને આંખોએ પણ સાથ મુકીજ દીધો હતો .. ભીના ગાલ અને નીતરતી આંખોએ હું ખોટું ખોટું સ્મિત કરતી હું નીચું જોઈ રહી હતી ….!! ” ત્યાંતો જતા જતા એ માજીએ એમનો હાથ મારા ખભે હળવેથી ફેરવ્યો અને … માતાજી તારું ભલું કરે …. તને વરણાગીયો વર દ્યે … તારી સંસાર વાડી હરીભરી રહે …સુખી રહેજે બેના .. એવા કંઈ કેટલાયે આશીર્વાદ ઉચ્ચાર્યા …. અને મારી સહેલીઓ ….તેમાંથી થોડી સ્તબ્ધ ..થોડીનો બડબડાટ “hey what yaar ? …अब मूवी का टिकेट ?…. क्या तुमभी …? you spoiled the fun …” બીજી ક્હે “common she’ll never ચંગે.. ” “you fool they just want money … its all drama …. ” …… સાચેજ મને કશુંજ ધ્યાન નહોતું પડતું …. અને કાંઈ પણ બોલ્યા વિના મેં સ્કૂટરની કિક મારીને ….. સીધી ઘેર … !!! જોકે બીજા દિવશે કોલેજમાં કોઈએ પણ એ અંગે કોઈ વાત ઉચ્ચારી નહોતી …!

    આજે યશવંતભાઈ આટલા વરસે આપનો લેખ વાંચીને ..મારું મન જાણે અતીતની ડૂબકી લગાવી આવ્યું ….. આજે એ માજીના આશીર્વાદ સાચેજ ૧૦૦ ગણા થઈને સાચા પડ્યા છે એવું લાગે છે !

    • કાઠિયાવાડના માણસને ભીખ માંગીને લેતા ન આવડે! એમની બોલીના કારણે હાંસીને પાત્ર બને!
      આ વરણાગીયા વરના આશીર્વાદવાળી વાત ગમી!!!! વળી તમે લખો છો કે- આશીર્વાદ સો ગણા થઈને સાચા પડ્યા! એટલે અમારો આનંદ પણ સો ગણો થઈ ગયો.

  2. જ્યારે ગજવામાં ભાર હોય ને માબાપને પૈસે ટકે હેરાન
    કરે ત્યારે પ્રેમના અંજળ પાણી પણ ખૂટી જતા હોય છે !
    વાગડમાં અંજળ પાણી ખૂટી જતાં સણવા ગામ છોડીને પતિ પત્ની રાવ રાયઘણજીના સમયમાં ઝાલાવાડમાં રાયસંગપુર આવીને વસ્યા અને ગરબો લખ્યો -દિકરી વાગડમા ના દેસો રે સહી…માનવ તો માનવ સિંહ રાજા…………!
    ગીર અભ્યારણ્યમાંથી સિંહના અંજળ-પાણી ખૂટી ગયા ,અપૂરતા શિકાર અને જંગલના અભાવે સિંહો હવે જાતે ગીરનો કેડો મૂકી રહ્યા છે.

    • સરસ વાત કરી. ગરબામાં તો બીજા પ્રદેશોનો પણ ઉલ્લેખ છે. જેમ કે- નાઘેરમાં નવ દેશો જી!! હવે દીકરીને દેવાની વાત કરવી અજુગતી લાગે છતાંય સહુની પસંદગીની યાદી સાંકડી થઈ ગઈ છે.
      વર્ષોથી જંગલ કપાતું જાય છે. માણસોની અવરજવર વધતી જાય છે. થોડા દિવસો પહેલાંની જ વાત છે કે-સિંહના બછાને નજીકથી જોવા માટે કોઈએ વાહન એની પાછળ દોડાવ્યું અને બચ્ચું ડરના માર્યા પૂલ પરથી નીચે કૂદીને મોત પામ્યું.

  3. શ્રી યશવંતભાઇ,
    આ લેખ અને શાથેનો ફોટો…આંખમાં પાણી આવી ગયા.
    જો કે હમણા પાંચ-સાત વરસથી સારા વરસ થાય છે, બાકી વર્ષો સુધી માઠા પડ્યાં ત્યારે બરડામાંથી સુરત તરફ ઢોર-ઢાંખર લઇને જનારાઓએ લાઇનો લગાવી દીધેલી. અહીં પોતાનેય માટલાં કરડવાં દોડતા હોય ત્યાં ઢોરને તો પાવું શું ? બહુ સાચું કારણ કાઢ્યું. અન્નજળ ખુટે તંયે પાંપણ જળમાં ભીંજવીને કહુલે શહેરની વાટ ઝાલવી પડે.
    (પારૂબહેનનો હૃદયસ્પર્શી અનુભવ વાંચી તેમને પણ ધન્યવાદ આપવાનું રોકી શકતો નથી. ધન્યવાદ બહેનજી, માનવતાના દિવાઓ એમ કંઇ કાળની થપાટે નહીં ઠરે એટલી આશા તો આપે બંધાવી છે.) આભાર.

    • અમારા પંથકમાં પણ થોડા વરસોથી ખેતી સારી થતા હોવાના વાવડ મળ્યા છે. ખાસ કરીને કપાસે સારું વળતર અપાવ્યું છે.
      અમે ત્રણ વખત ગામ છોડ્યં હતું!!! અમારા પિતાજીના અવસાન પછી જ્યારે છેલ્લી વખત ગામ છોડ્યું હતું ત્યારે ઉધારીના ચોપડા ફળિયામાં દાટી દીધાં છે.
      ભવિષ્યમાં જો ખોદકામ થશે તો ઉધારયુગના અવશેષો પ્રાપ્ત થશે!

      હા. ઢોરો લઈને સુરતની વાટ પકડનારાઓને અમે પણ જોયા હતા.
      એક વખત એવું બન્યું હતું કે- ગામલોકોએ ઉધારી ચૂકવવા માટે અમારા પિતાજીને ગાયો ભેંસો વગેરે એવું કહીને વળગાડ્યાં કે– બાપા, આ લઈ જાવ અમારાથી નથી સચવાતાં!
      ભારે થઈ! ફળિયું આખું ભાં…ભાંથી ભરાઈ ગયું! એ બધાં ઢોરને સાચવવા માટે ને ચરાવવા માટે બે ભરવાડો રાખવા પડ્યાં! આ વેપારીનું કામ છે?
      સરવાળે શું થયું હશે એ તમે સમજી શક્યા હશો!!!!

      • એક વાત હજી પણ યાદ છે.
        અમારો પરિવાર ગામ છોડીને થોડીઘણી ઘરવખરી સાથે બળદગાડામાં નીકળ્યો. ગાડું ગામથી અર્ધો માઈલ જેટલું દૂર પહોંચ્યું ત્યાં તો પાછળથી કોઈનો સાદ સંભળાયો કે: એ.. ઊભા રો.. ઊભા રો. …
        અમે જોયું તો ગામના દરબાર સુરગભાઈ દોડતા આવતા હતા.
        ગામલોકોને મળવામાં ઘણું મોડું થઈ ગયું હતું. બસ ચૂકી જવાનું પણ જોખમ હતું. પણ તેથી શું?
        અમે ગાડું ઊભું રખાવ્યું.
        સુરગભાઈ ઉઘાડા પગે આવી પહોંચ્યાં. શ્વાસભેર બોલ્યાકે: મને ખબર જ નોતી કે તમે ગામ છોડીને જાવાના છો. આઘડી જ ખેતરથી આવ્યોને ખબર પડી એટલે મળવા આવ્યો છું.
        અમારા બાપુજી ગાડામાંથી ઉતરીને એમને ભેટી પડ્યા. સહુની આંખોથી જળ
        છલકાયાં!
        અશોકભાઈ આ ઘટનાને અર્ધી સદી જેટલો સમય થઈ ગયો છે પણ એ દૃશ્ય ભુલાતું નથી!
        તડકાની સામે છાંયડા પણ હતા!

        • શ્રી યશવંતભાઇ, “તડકાની સામે છાંયડા પણ હતા!”… જો કે આજે પણ છે જ ! હા, કદાચ થોડા પાંખા પડી ગયા હોય. અને આ ’ચોપડા ફળીમાં દાટવા’ની વાત કરીને તમે એ વેપારીનું ખમીર યાદ કરાવ્યું જેનો નાનપણથી અમે પણ અનુભવ કરેલો છે. અમારા ગામડાના ’લવાણાઓ’ (અમારી બાજુ વેપારીને આમ કહી બોલાવે) ગામમાં કોઇનો પ્રસંગ અટકે નહીં તેનું ધ્યાન રાખતા(ખાસ તો પૈસાને કારણે), હજુ પણ રાખે. જો કે હવે લોકો બે પાંદડે થયા તેથી તેઓને બહુ નુકશાન લેવું પડતું નથી. સામેથી કહે કે ’બાપા માલ લઇ જાવ, પાછલે પાને લખી લઇશું’ અર્થાત, થાય ત્યારે આપજો નહીં તો હરિવાલા ! બહુ વખાણ આપને નહીં ગમે, પણ આ ’ચોપડા મેલી દેવા’ એ વેપારીના દિકરા માટે કંઇ સામી છાતીએ તલવારનો ઘા ઝીલવાથી ઓછી મર્દાનગીનું કામ નથી. આ તો આપે યાદ કરાવ્યું તો સ્મરણોનાં થોડા પડ ઉખળ્યા. આભાર.

          • અમારા પિતાજીએ આ રીતે ઘણાંના પ્રસંગ સાચવેલા. ગરીબમાં ગરીબ લોકોને પણ ઉધાર આપેલું. એમના ન આવે તેનો અફસોસ ન હોય. પણ અમુક લોકોએ સગવડ હોવા છતાં અને અમે તકલીફમાં આવી ગયા હોવા છતાં પણ નહોતા આપ્યા. વાયદા કર્યા કરે. ઉધારી પતાવવામાં રહીએ તો જેટલી પતે એથી વધારે બીજી ઉધારી થઈ જાય. આ એક જાતનું ચક્કર ચાલ્યા કરે! એમાંથી નીકળી જ ન શકાય! ખાધું એટલું હાંસલ એમ માનીને ક્યારેક તો દુકાન બંધ કરવાનો નિર્ણય લેવો જ પડે! ગિરની કમાણી ગિરમાં સમાણી!!
            જો કે સંબંધ બધાં સાથે સારા રહ્યા છે. અર્ધો સૈકો ગયો! સારી વાતો યાદ રહી છે. નબળી વાત યાદ આવે તોય એ સ્વાભાવિક લાગે છે અને દિલમાં ખટકો નથી લાગતો. પણ જ્યારે જઈએ ત્યારે બધાં ખૂબ જ ભાવથી આવકારે. હમણાં ઘણો વખત થઈ ગયો .. જવાતું નથી. જઈશું ત્યારે ખબર પડશે કે આખી એક પેઢી નથી રહી!!!!

  4. આદરણીય શ્રી યશવંત કાકા,

    આપનો આ લેખ વાચી ૧૯૮૫- ૧૯૮૬ ની સાલ યાદ આવી ગઈ.

    હું તો ચરોતરનો વાસી એટલે આવું દુખ, મજબૂરી કે આશા નિરાશા

    અનુભવ્યા કે માન્ય નહોતા પણ શિક્ષક તરીકે ફાળો એકત્ર કરી કેટલ

    કેપ્મ્પો માં બે મહિના કામ કરેલું. ખંભાતના ભાલ વિસ્તારમાં પ્રવાસ

    કરેલો .લોક લાગણી અને ભાલ ભલાના હૈયા ડોલાવી દે તવા ચહેરા

    અને નિશ્વાસના સાદ સાંભળેલા છે. ખરેખર મને તમારું પેલું વાક્ય

    ખુબ અસર કરી ગયું અને ગામના લોકોની જે પ્રેમ ભીની લાગણી

    વ્યક્ત કરે છે. ભાઈ ભલે જાવ ! રોકવાની અમારી ત્રેવડ નથી પણ

    પાછા જરૂર આવજો. ! આવને આવા દાડા રોજ રહેવાના નથી.!

    વાહ ગામની પ્રજાનો અંતરનો આ લહેકો અને મિજાજ.

  5. અન્ન–જળ જ્યાં હાથવગાં હોય ત્યાં રહેવાનું બને. આ બન્ને બાબતો બધાંને સરખી નસીબ હોતી નથી…‘નસીબ’ માટે અનજળ, કે અંજળ શબ્દો ચલણી બની ગયા. (ઘણાં લોકો અંજળપાણી પણ બલોલતા હોય છે !)

    કુદરતના કોપથી માણસ ગામ છોડે ત્યારે દુઃખ થાય અને એક સધિયારો રહે છે…પણ રાજ્યવ્યવસ્થાના અભાવે ગામ છોડવાં પડે ( પાયાની જરૂરિયાતો પૂરી પાડવાની ફરજ રાજ્યની હોય છે તે ભુલાઈ ગયું છે ) ત્યારે જે વેદના થાય છે તે તો બળતરા જ હોય છે. ૨૧મી સદીમાંય આ દૂષણને નિવારી શકાયું નથી ત્યારે તમારું આ લખાણ સમસંવેદન જગાડનારું બની રહે છે.

    • રાજ્યવ્યવસ્થા જેટલી ગાજે એટલી વરસે નહીં!
      આમ તો આ બધી વાતો જૂની છે પરંતુ સમસ્યા ઘટવાના બદલે વધી છે. ગામ છોડવાનાં નવાં નવાં કારણો ઊભાં થતાં જ જાય છે.

  6. ‘અંજળ ખૂટે તો માણસ ભારે હૈયે ગામથી શહેરની વાટ પકડે!’
    તમે કહ્યુ ખૂબ લયપૂર્વક
    પણ અહીં અમેરિકામાં તો શહેરમાંય અંજળ ખૂટ્યાં છે.અરે શહેરતો
    શું અહીં (ઘરો બેંકોએ લિલામ કર્યાં..)પછી ઘરમાંથી પણ અંજળ ખુટ્યા છે બાપુ…..

    • વારા પછી વારો ને મે પછી ગારો!
      અહીં તો બાપલા રસ્તા વચ્ચે ફટાકડાં ફૂટે છે ને સનેડા ગવાય છે!
      ગામડાંમાં પણ અશોકભાઈએ કહ્યું તેમ છેલ્લાં થોડાક વર્ષોથી સારું છે. જો કે ત્યાંની મંદી અહીંના ખેડૂતોને પણ થોડીઘણી તો નડવાની જ!
      વિશ્વ એક ગામડું બની ગયું છે ને એટલે!

  7. Ahi Korea ma kyarek sub-way train ma to kyarek koi bridge upar, koik vakhanu maryu, hath lambo kartu dekhay che (garibi ke achat- e apdo j ijaro thodo che!!) tyare, tev mujab hath khissa ma na pahochyo hoy tevu bantu nathi..kadach, unde unde evo dar pan hay ke- apda ava divas na ave to saru. Korean loko ava samaye bhagye j ape, apdane thoda nispruhi ke swarthi pan lage…hase

    Ek vat nondhava jevi khari ke, koi majboot-swasth vyakti ne mangta nathi joi karan praja mahenatkas che, 70-80 ni vyakti ne pan kam karti joi sakay je samanya che.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s