એક કેમ થાય …. એકડે એક

આજથી લગભગ અર્ધી સદી  પહેલાં અમારા ગામમાં નિશાળ ન હતી.  અમારા પિતાજી  અન્ય ગામની નિશાળમાં ચારેક ધોરણ  સુધી ભણ્યા હતા.  પણ વાંચન ખૂબ કરતા.  એમને એક વખત  વિચાર આવ્યો  કે ગામના છોકરાઓ આખો દિવસ રખડ્યા કરે છે  તો  તેઓ  થોડુંઘણું  વાંચતાલખતા શીખે તો કેવું સારું! એમણે ગામલોકોને મનની વાત કરી તો ગામલોકો રાજી રાજી થઈ ગયા. પણ નિશાળ ક્યાં?

અમારું ડેલીબંધ મોટું ઘર હતું. ડેલીમાં પ્રવેશતાં  જ ડાયરો ભરાય એવી જગ્યા હતી. ડાયરો તો દરબારની ડેલીમાં ભરાય!  અમે તો વેપારી માણસ. એટલે ડાયરો તો નહોતો ભરાતો પણ  ડેલીમાં ક્યારેક ગામલોકો આવીને બેસતા. વાતોચીતો થતી અને  અને ચાપાણી પીવાતાં. પિતાજી એ કહ્યું કે   છોકરાઓને ભણવા માટે  મારી ડેલી કામ આવતી હોય તો મને વાંધો નથી.  નિશાળનો પ્રશ્ન  તો  આ રીતે ઉકલી ગયો.

પણ  માસ્તર ક્યાંથી કાઢવા? આ તો દરબાર, કોળી, આહેર અને કુંભારના છોકરા! એમનો નાતો તો ડુંગરા અને ડોબાં સાથે! એમને કક્કાબારખડી શીખવાડવા એટલે પથરાળ જમીનમાં કૂવો ખોદવા બરાબર!  વળી ગામમાં  કોઈ  ઝાઝું ભણેલું પણ હોવું જોઈએને?

એ સવાલનો જવાબ પણ મળ્યો કે: આપણા ગામના બાવાજી  દડુભાઈ સાત ધોરણ સુધી ભણેલા  છે. એમને આ જવાબદારી સોંપીએ તો? બાવાજી છે એટલે સહુ માન રાખશે. બાકી બીજા કોઈનું આ કામ નથી.

દડુભાઈ બાવાજી એમના મામાને ગામ સરંભડા જઈને સાત ધોરણ સુધી ભણ્યા હતા.  એ ગામના છોકરાઓને ભણાવવા માટે રાજી થઈ ગયા. મહિને ત્રણ રૂપિયા જેટલો પગાર આપવાનું નકી થયું .

પણ નિશાળ શરૂ કરવા માટે મુખ્ય જરૂરિયાત વિદ્યાર્થીઓનીને? શરૂ થયું નોંધણીનું કામ! અમારા પિતાજીએ  ઘણાંને સમાજાવ્યાકે : છોકરાઓને થોડુંઘણું ભણાવશો તો એમને કામ આવશે.

જોતજોતામાં તો પંદર જેટલા છોકરાઓ ભણવા માટે તૈયાર થઈ ગયા.  હજારબારસોની વસ્તીમાંથી આટલા ઓછા ન કહેવાય!

ને શરૂ થઈ અમારા ગામની પાઠશાળા! જાણે ‘લગાન’ ની ટીમ જોઈ લો!

નારા શરૂ થઈ ગયા… એક કેમ થાય એકડે એક!

જેમણે જિંદગીમાં કદી લાકડી,દાતરડું, કોદાળી કે તલવાર સિવાય કશું પકડ્યું નહોતું એ લોકોએ હાથમાં વતરણું પકડ્યું! પાટી પકડી! એ બહુ મોટી વાત હતી!

અમારા પિતાજીને ત્યારે કશું કર્યાનો કેટલો આનંદ થયો હશે એ વાતની કલ્પના કરતા પણ અમને અત્યારે શેર લોહી ચડે છે!

ને રહી વાત ભણવાની અને ભણાવવાની! તો એ સહેલું નહોતું!  પણ ગુરુ અને શિષ્યો પાછા પડે એમ નહોતા!

દડુભાઈ જબરા કડક! એ જમાનામાં માસ્તરમાત્ર કડકાઈને પાત્ર! દડુભાઈ છોકરાઓને અંગુઠા પકડાવતા અને  બરડા પર આંકણી મૂકતા.  જો એ પડી આંકણી પડી જાય તો છોકરાને  ફટકારતા. છોકરાઓ  માર ખાય પણ ઉંહકારો ન કરે! ભણવું હોય તો માર ખાવો પડે એ વાતમાં શંકાને કોઈ સ્થાન ન હતું.

એ  છોકરાઓ પણ પાણા જેવાકઠ્ઠણ! વાતવાતમાં કોઈને ‘ફેક્ચર’ નહોતા  થતા.

ને મહેનત રંગ લાવી! જેમજેમ છોકરાઓ થોડુંઘણું લખતાંવાંચતાં થતા ગયા તેમતેમ બીજા છોકરાઓને પણ ભણવાનું મન થતું ગયું! વિદ્યાર્થીઓ વધતા ગયા.  ડેલી નાની પડવા માંડી!

આ ગામમાં નિશાળની માંગણી છે એ  વાત  ઉપર સુધી પહોંચી!  અધિકારીઓ  આવ્યા. એમણે છોકરાઓની પરીક્ષા લીધી ને ખુશ થઈ ગયા!

નિશાળની માંગણી મંજૂર થઈ ને છોકરાઓને સીધા ત્રીજા  ધોરણમાં   લઈ  લીધા.

નિશાળ માટે  ભાડાનું મોટું ઘર રાખવામાં આવ્યું. ગામામાં કાયદેસરના પ્રથમ શિક્ષક પધાર્યા. શ્રી ખીમજીભાઈ માસ્તર.

થોડાક વર્ષો પછી  નિશાળ નવું મકાન તૈયાર થઈ ગયું.  એ માટે રાજગોર  જ્ઞાતિના  અમરબહેને જમીન આપી અને ગામના સરપંચ રૂડાબાપાએ 250 રૂપિયાનું દાન આપ્યું.

જે નિશાળમાં એક દિવસ અમે પણ કપાળે ચાંદલો અને હાથમાં નાળિયેર લઈને પ્રવેશ કાજે  પહોંચ્યા હતા!

… પણ જે છોકરાઓ દડુભાઈના હાથ નીચી ભણ્યા તે છોકરાઓ અવારનવાર એક વાત કહેતા કે : ભલુ થજો દડુ મહારાજનું કે  જેણે અમને વાંચતાંલખતાં કર્યાં.

આ લખાણ  લખીએ છીએ  ત્યારે પણ અમને  ભણકારા વાગે છે….

એક કેમ થાય એકડે એક.

17 thoughts on “એક કેમ થાય …. એકડે એક

  1. વાહ દડુ મહારાજ
    રોજબરોજની દૈનિક કામગીરી અંગે વૃદ્ધો-પ્રોઢૌને સહેવી પડતી મુશ્કેલીઓ સામે પ્રૌઢોને સાક્ષર બનાવવા શિક્ષણ વિભાગે કમર કસી હતી. પરંતુ ગ્રાન્ટની ફાળવણી, સુસંકલન, નવા પ્રોજેક્ટોની અમલવારીને લઇને ઘણા જિલ્લામાં પ્રૌઢ શિક્ષણ પ્રોજેક્ટ સમેટી લેવામાં આવ્યો છે. જેને લઇને શિક્ષણથી વંચિત રહેલા આધેડ-પ્રૌઢોને યોગ્ય પ્લેટફોર્મ નહીં મળતાં તેઓ શિક્ષણથી વંચિત-વિમુખ બન્યા છે. એક તરફ સરકાર દ્વારા સો ટકા સાક્ષરતા દરની સંકલ્પનાને સાર્થક કરવા વિધ-વિધ યોજનાઓની અમલવારી, નિરંતર અને ગુણવત્તાલક્ષી શિક્ષણના પ્રયાસો કરાઇ રહ્યાં છે. ત્યારે જે-તે યોજનાની અપુરતી અમલવારી સરકારના સો ટકા સાક્ષરતાદરની સંકલ્પના આડે પ્રશ્નાર્થ બનીને ઉભી છે. જેને ગંભીર લેખી શકાય.
    આજે પણ ગામે ગામ દડુ મહારાજ હોય તો…

    • આ માટે પણ અમારા પિતાજીએ થોડીઘણી મહેનત કરી હતી. પણ મોટાભાગના લોકો તો એક જ વાત કરે કે- પાકા ઘડે કાંઠા ન ચડે! છતાંય વાતચીતો દ્વારા જ્ઞાનની વાતો થતી. ગામડામાં ત્યારે ગામનો ચોરે કે વેપારીની હાટડીએ જાણકારીને વાતો થતી.

  2. બહુ સરસ સ્મરણિકા. તમારા બાળપણની સ્મરણિકાઓની આખી શૃંખલા કરી શકો તો અદભૂત કામ થાય. તળપ્રદેશના, એ સમયના રિવાજો, પર્યાવરણ, માનવસંબંધો, ચરિત્રચિત્રો, ખૂબીઓ – ખામીઓ બધું એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ સમું બની રહે.

    • પંચમભાઈ,
      તમે કમાલના વાચક છો! કેટલા ધ્યાનથી અને રસથી વાંચ્યું હશે કે જેના કારણે અમારા મનની વાત પકડી શક્યા છો. તમે એ પણ સમજી શક્યા હશો કે:અમને માત્ર અમારી,અમારા પરિવારની કે અમારા ગામની વાતો કરવામાં જ રસ નથી. કારણ કે આવા અનુભવો તો બધાને હોય જ! પણ એ બધાંની વાતો કરવાની સાથે સાથે જે તે સમયના વાતાવરણની, સમાજની, રીતરિવાજોની, લોકબોલીની તેમ જ માનવસંબધોની વાતો કહેવામાં આનંદ આવે છે.
      વળી અમને શું હોવું જોઈએ કે શું ન હોવું જોઈએ એ બાબતની વાતોના બદલે શું છે અને જે છે તે કેમ છે એ બાબતની વાતો કરવાનું વધારે ફાવે છે. સમાજમાં જે છે તે કેમ છે એ સમજવામાં વધારે રસ પડે છે. એ સમજ્યા પછી સુધારાવધારાની વાતો કરવી યોગ્ય લાગે છે. પછી એ વાતો ઇશ્વરની હોય, શ્રદ્ધાની હોય,રીતરિવાજની હોય,ભાષાની હોય,પહેરવેષની હોય, ખાનપાનની હોય કે સમાજને અસર કરતી અન્ય બાબતોની હોય.
      તમારા જેવા મિત્રો જ્યારે પ્રતિભાવ આપે છે ત્યારે એવું લાગે છે કે:વાટમાં તરસ લાગીતી ને પરબ આવી!

  3. તમારા નાનીધારીના ગોકીરાના સંભારણા અમુભઈની ટપાલમાં
    લલિત નિબંધના લાલિત્ય કરતાં પણ વધારે કુમળી સંસ્મૃતિ
    અને ભારોભાર ઘરોબો લઈને આવે છે-માટીનો જાયો માટીમાંથી
    બોલે છે જે એની સોડમથી તરબતર છે.પાંચે પાંચ ભાગ એકજ
    બેઠકે વાંચી ગયો,ખૂબ ગમ્યા.

    • આભાર હિમાંશુભાઈ,
      પંચમભાઈને જે લખ્યું છે તેનું પુનરાવર્તન નથી કરતો.
      વિશેષમાં એ જ લખવાનું કે:ગ્રામ્યજીવન વિષે અહોભાવથી ઘણું લખાયું છે. તો ઘણા લેખકો એવા એકતરફી લખાણોના વિરોધમાં લખતી વખતે શહેરજીવન વિષે અહોભાવથી લખે છે. તેમને પોતપોતાના વિચારો હોઈ શકે છે.
      અમને લાગે છે કે- ગ્રામ્યજીવનથી નગરજીવનની સફર આનંદ અને પીડા બંને આપે છે. ક્યારેક એવું પણ લાગે કે જાણે પરિવર્તન એ અનિવાર્ય દુષણ ન હોય!!
      જ્યારે લખાણ સાથે આપણું જોડાણ હોય ત્યારે આનાયાસે જ સારું પરિણામ આવતું હોય એવું અમને લાગે છે.
      મળીએ.

  4. ધન્ય તમારા કુટુંબને અને તમારા બાપુજીને કે મોટી ડેલીઓ ઉજાળી!
    આવી ડેલીઓ અને દડુ મહારાજો ગામે ગામ હજો!

    • સંજોગોના કારણે આ ડેલી અમારા પિતાજીએ વેચી દીધી હતી.અમે ગામ પણ છોડી દીધું હતું. પણ ગામ સાથે નાતો હજી છે. ડેલી વેચનારા અને લેનારા કોઈની હાજરી ન હોવા છતાં આજ સુધી સંબધ જળવાઈ રહ્યો છે. અમારા કાકાએ લંડનથી આવીને ભાગવત સપ્તાહ એ જ ડેલીમાં બેસાડી હતી.ગામલોકોએ પણ ખૂબ જ સહકાર આપ્યો હતો.

    • આપની વાત સાચી છે. દડુ માહારાજ તો એક કામચલાઉ ગોઠવણ હતી. છતાંય એમણે રંગ રાખ્યો! એમના હાથ નીચી થોડુંઘણું વાંચતાંલખતાં શીખેલા લોકોએ સમય જતાં મેઘાણી અને પન્નાલાલને પણ વાંચ્યા. જ્યોતસે જ્યોત જગાતે ચલો.
      ને બીજી વાત! એ સમયે દૂર દૂરથી શહેરોમાંથી શિક્ષકો ગામડે નોકરી કરવા આવતા.પણ એમના વર્તનમાં નોકરશાહી નહોતી! એટલા પ્રેમાળ અને ધગશવાળા હતા કે જેટલા દાખલા આપીએ તેટલા ઓછા પડે!
      ભણતરની જ નહીં પણ વર્તનની પણ સુગંધ મૂકી ને જતા. કદાચ ગાંધીયુગની એ મહેક હશે!

  5. Yashwantbhai, tamara lakhan ni jiv che etle moj padej.

    Bhantar ane gantar- ketla jaruri che te to juni pedhi na loko sari rite samjata hata. Tamara bapuji e jem hath teko karyo tevuj kaink mara bapuji e kryu hatu nana paye (e pan 4 chpdi j bhanela). Agreji sikhvu mahatva nu che ane, je te kaam ma potani dakshata hovi joie tevo agrah ke hathagrah na karane aje hu kyak pahochi sakyo.

    Sauthi mahatvanu che, ava virla o ni angdi pakdi ne potana pag upar dot lagav vani, je kari sakya che temna mate badhi muskelio mahamantra bani che.

    • સંઘર્ષની મજા જ જુદી જ હોય છે. ચાલીને ભણવા જતા હતા ત્યારે ટાઢ,તડકો અને વરસાદ વેઠવા પડતાં હતાં! પણ આજે એજ વાતો હોંશે હોંશે થઈ શકે છે!!!!

  6. આદરણીય યશવંતકાકા,

    પ્રથમ તો આપના સમગ્ર કુટુંબને હાર્દિક અભિનંદન.

    જેમને શિક્ષણ ને પ્રથમ કર્તવ્ય બનાવી ગ્રામ વિકાસની

    કેડીને કંડારી ને સમગ્ર ગામને શિક્ષિત બનાવવાનું બીડું ઝડપ્યું.

    દાદુ મહારાજ જેવા જો તે સમયના જમાનામાં હરેક ગામમાં

    હોત અને આપના પિતાશ્રી જેવા દૂરદર્શી આગેવાનો હોત તો

    શિક્ષણની ગંગા દરેક ગામમાં વહેત. અભિનંદન.

    • એ વાત સાચી છે કે- ગામડાં ભણતરથી ખૂબ સમય સુધી વંચિત રહ્યાં છે. હજી પણ સમસ્યા સાવ ઉકલી નથી.
      પણ ગાયકવાડી શાસનમાં શિક્ષણને મહત્વ અપાતું હતું એવી વાતો અમે સાંભળી છે. અમારું ગામ પણ ગાયકવાડના શાસન હેઠળ હતું.
      ને જેવું અમારે ગામ તેવું કે તેથી પણ વધારે સારું બીજા ગામોમાં થયું જ છે. આપણને નાની નાની વાતોની જાણકારી નથી હોતી.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s