સિત્તેરના દાયકાની સાફસૂફી

મિત્રો,

આપણે સિત્તેરના દાયકાની દિવાળી અને નવા વર્ષની ઉજવણીની વાતો કરવાની છે. યાદ છે ને?

ન  હોય તો આ રહ્યાં કેટલાક દૃશ્યો:

મધ્યમ વર્ગના લોકોનાં ઘર છે ને દિવાળીને આવકારવા માટે સાફસૂફી થઈ રહી છે.

માળિયાઓ ખાલી થઈરહ્યા છે. શોભાના ગાંઠિયા જેવા વાસણો ધોવાઈ રહ્યા છે.

ઘરમાંથી જૂનો સામાન નીકળી રહ્યો છે. એમાંથી ક્યો કામનો અને ક્યો ભંગાર એ નક્કી કરવાના કાર્યક્રમો ચાલી રહ્યા છે.

ભંગાર તરીકે કાઢેલી ચીજો કામ લાગશે એમ માનીને ઘરના વડીલ  દ્વારા એ  ફરી પાછી ઘરમાં મૂકી દેવાય છે.

જૂની ડાયરીમાં ચાંલ્લાના વહેવારનો હિસાબ છે જે હિસાબ ફાડવો વડીલને   ઠીક લાગતો નથી.

જૂની તસવીરોમાં પોતાનો તાજગી ભર્યો  ચહેરો જોઈને ઘરની ગૃહિણી અનાયાસે દર્પણ તરફ દોડી જાય છે.

ને એના પતિદેવ આ બધું ક્યારે સરખું ગોઠવાશેની ચિંતામાં વારેવારે અકળાયા કરે છે.

બાળકો ખોવાઈ ગયેલા રમકડાં મળવાથી રાજી રાજી થઈ જાય છે. પણ એમના પર ‘હમણા નહીં રમવા’નો હૂકમ છૂટે છે.

પોટલાની ગાંઠો  ખૂલે છે ને અંદર દબાયેલો ભૂતકાળ પહોળો થઈને વેરાઈ  જાય છે. સ્વર્ગસ્થ દાદાજીનો  મુક્તિ ઝંખતો કોટ   તાજોમાજો થવા કાજે અને ફરીથી પોટલામાં પુરાવા કાજે તડકે મૂકાઈ જાય છે.

જરૂર હતી ત્યારે જ જે નહોતી મળી એ  ખીલીઓનું પડીકું જોઈને પતિદેવને  બીજી ખીલીઓ ખરીદ્યાનો  અફસોસ થાય છે.

“હવે તો આને જાવા જ દ્યો ” કહેતી ગૃહિણી ફાટીતૂટી  સૂટકેશનો ઘા કરે છે.

ને ફેરિયાનો અવાજ આવે છે: એ… ભંગા…ર!

… મિત્રો, શું વિચારી રહ્યા છો? તમને થતું હશે કે: આણે ક્યાં  ભંગાર થઈ ચૂકેલા સમયની વાત માંડી છે!

પણ એ સમય હતો  ગમે તેવા ઘરને પણ સોનાનું ઘર માનવાનો.

દિવાળીના દિવસો પહેલાં એને ચમકતું  કરવામાં રાત દિવસ એક થઈ જતાં.

જાત મહેનત ઝિંદાબાદના એ દિવસો હતા. ચૂનો ને રંગ કરતાં કરતાં આંગળીઓમાં ડંખ પડી જતા. પણ જ્યારે કોઈ આવીને કહેતું કે: વાહ! હવે ઘર સરસ દેખાય છે..  ત્યારે ડંખોની પીડા છૂમંતર થઈ જતી હતી.

એ દિવસો હતા નાનાં નાનાં સપનાં જોવાના. આખું વરસ કરકસર કર્યા પછી એક ટેબલ ફેન ખરીદવાના કે નવું કૂકર ખરીદવાના. ને એવી ચીજો ખરીદ્યાનો આનંદ આખી શેરીમાં વહેંચવાના.

એ દિવસો હતા નવા કપડાં સીવડાવવા માટે દરજીને ત્યાં  ધક્કા ખાવાના.

એ દિવસો હતા જૂનો હિસાબ ચૂકતે કરવાના.

એ દિવસો હતા, છાપાંની પસ્તીમાં પણ કોઈ કવિની કવિતા ચાલી ન જાય એની કાળજી રાખવાના.

સંઘર્યો સાપ પણ કામ લાગે એવી માનસિકતાના.

મિત્રો, કદાચ ત્યારે ઘરમાં અને મનમાં  જગ્યા ખૂબ રહેતી હતી . ઘર વેરવિખેર હોય ને કોઈ અતિથિ આવી ચડે તો પણ  માણસ પોતે વેરવિખેર નહોતો થઈ જતો!

ને આવી કેટલીય તૈયારી કર્યા પછી જે દિવાળી  આવતી એની કિમત પણ ઓછી કેમ આંકવી?

રખેને આપણે ઊંઘતાં રહી ને દિવાળી આવી જાય તો?

ચેવડા ને  મઠિયાં તૈયાર કરવાને બહાને ઘરની ગૃહિણી આખી રાતનો ઉજાગરો કરતી.

ને પરોઢમાં તો  દિવાળીને આવકારવા કાજે આંગણે  નવી રંગોળી તૈયાર થઈ જતી!

ને આજે એ બધું જ કાળના પોટલામાં બંધાઈ ચૂક્યું છે! એમાંથી થોડુંઘણું બહાર ડોકિયાં કરે છે .

જેના દર્શન અમે આપને  ‘ઍક્શન રીપ્લે’ દ્વારા કરાવી રહ્યા છીએ.

આજે બસ આટલું. ફરી મળીશું. ત્યાં સુધી જલસાકરજો .

આજનું લવિંગિયું:

ચેવડો  સાફ થઈ જાય એની પહેલાં મળો

ને મઠિયાં  હવાઈ જાય એની પહેલાં મળો

ઘૂઘરા જે  ડબામાં રહ્યા છે હવે એક બે

એ અમોથી ખવાઈ જાય એની પહેલાં મળો.



18 thoughts on “સિત્તેરના દાયકાની સાફસૂફી

  1. યશવંતભાઇ સિત્તેરના દાયકાની દિવાળીની સાફસૂફી અને તે સમયની દિવાળીની યાદો તાજી થઇ ગઇ. અને ખૂબ જ સરસ કે કદાચ ત્યારે ઘરમાં અને મનમાં જગ્યા ખૂબ રહેતી હતી . ઘર વેરવિખેર હોય ને કોઈ અતિથિ આવી ચડે તો પણ માણસ પોતે વેરવિખેર નહોતો થઈ જતો!

    ઘર નાનાં હોય કે મોટાં લોકોના મન અને દિલ મોટા રહેતા અને અત્યારે વિશાળ મકાનો(ઘર નહિં) હોવા છતાં માણસ બે કલાક પણ (અતિથિ તો કહેવાય નહિં પહેલાંથી ફોન કરીને આવે તેને અતિથિ કહેવાય?) મહેમાનને સહન કરી શકતાં નથી. મુખવટો ઓઢીને જીવતો માણસ તેનો મુખવટો ખુલી જશે તેના ડરના લીધે માણસ માણસથી દૂર થતો જાય છે.

    ખૂબ જ સરસ લેખ.

  2. સ રસ
    હવે તો સ્પેસ સેવિંગના જમાનામા એક વર્ષમા જે વસ્તુનો ઊપયોગ ન થયો હોય તે ફૅંકી દેવાની…
    ગમ્મતમા ફાયર એસ્ટીંગવીશર એમ પૂછાય!

    • આપની વાત સાચી છે. વસ્તુ જે ખોખામાં આવી હોય તે ખોખું પણ ફેંકવાનો જીવ નહોતો ચાલતો અને હવે વસ્તુ જેવી વસ્તુનો પણ નજીકના ભવિષ્યમાં ઉપયોગ ન હોય તો તેનો જરાપણ ગ્લાનિ વગર ત્યાગ કરવાનો સમય આવી ગયો છે.
      હવે ઘંઊની ગુણો લવાતી નથી. સારા તૈયાર લોટ મળી રહે છે. તેલના ડબ્બા ભરાતા નથી. છાપાંનો સંઘરો થતો નથી. ઓછી જગ્યામાં સારી રીતે રહેવાની રીતરસમો અપનાવવાનો આ સમય છે.
      અમે જે સમયની વાતો લખી છે ત્યારે હજી આવું વિચારવાની જરૂરિયાત નહોતી ઊભી થઈ.
      પરિવર્તન જરૂરી થયું છે.

  3. અમારો તો આવો જાત અનુભવ છે.વધુ શું લખીએ??જૂની યાદો તાજી થઇ ગઈ.દિલમાં એક કસક ઊઠી ગઈ.ધન્યવાદ…

  4. તમે તો કવિતા જ લખી છે–
    ‘પોટલાની ગાંઠો ખૂલે છે ને અંદર દબાયેલો ભૂતકાળ પહોળો થઈને વેરાઈ જાય છે’…..અથવા
    ‘જૂની તસવીરોમાં પોતાનો તાજગી ભર્યો ચહેરો જોઈને ઘરની ગૃહિણી અનાયાસે દર્પણ તરફ દોડી જાય છે. ‘,,અથવા તો આ વેદનાનુ સંક્ર્મણ
    ‘ચૂનો ને રંગ કરતાં કરતાં આંગળીઓમાં ડંખ પડી જતા. પણ જ્યારે કોઈ આવીને કહેતું કે: વાહ! હવે ઘર સરસ દેખાય છે.. ત્યારે ડંખોની પીડા છૂમંતર થઈ જતી હતી. ‘…અથવા
    તો આ માણસ હોવાની સામાજીકતા
    ‘ઘર વેરવિખેર હોય ને કોઈ અતિથિ આવી ચડે તો પણ માણસ પોતે વેરવિખેર નહોતો થઈ જતો!
    ગદ્ય કાવ્યના આ સુંદર ઉદાહરણો છે અને આપણી હયાતીના એટોમિક એલીમેન્ટ્સ છે.
    બહુ ગમ્યુ અને મોડેમોડે પણ સાલમુબારક.

    • હિમાંશુભાઈ,
      સાલમુબારક. તમે જે વિશિષ્ટતાઓ દર્શાવી તે બદલ આભાર. સાચુ કહું તો અમને કાવ્યને તપાસવાના વિવિધ સાધનો બાબત બહુ સમજ નથી પણ તમે બતાવ્યા એવા ગુણો લખાણમાં અનાયાસે આવી જતા હોય ત્યારે એનો આનંદ અનુભવાતો હોય છે.તમારા જેવા મિત્રો એ તરફ ધ્યાન દોરે છે ત્યારે એ આનંદ બેવડાઈ જતો હોય છે.
      આ લખાણો લખવાનો અમારા કેટલાક હેતુઓ આ પ્રમાણે છે:
      [1સામાજિક ક્ષેત્રે આવેલા ફેરફારો સમજવા. એને અનુકુળ થવું.આને લગતા પ્રતિભાવો મિત્રોએ આપ્યા તેથી અમને અમારી વાત આગળ વધારવાનો ઉત્સાહ જળવાયો.
      [2] માણસ પોતાની જૂની સ્મૃતિઓ થકી સુખદુ:ખનો અનુભવ કરે છે.
      કૃણાલભાઈએ પોતાના લેખની લિંક આપીને આ વાતને મજબૂતાઈ આપી.

      [3] એક યા બીજી રીતે માણસને માણસની જરૂર હોય છે. ફેરફારો ભલે થતા હોય પણ આ જરૂરિયાત નામશેષ થઈ નથી. .. જે વાત આપણે અલગ અલગ માધ્યમો થકી પૂરવાર કરીએ છીએ.

      પણ અમને અમને સતત એ બાબતની કાળજી રાખવાનું ગમે છે કે:વાતો ગમે તેટલી સારી હોય કે સાચી હોય પણ એ કહેવાની રીતો અનોખી હોય છે.મોટાભાગે વાતો નવી નથી હોતી પણ કહેવાની રીતો નવી હોય છે. તમે એ તરફ નજર નાંખીને અમારી એ અપેક્ષા પણ પૂરી કરી છે એટલે માનોને કે સાફસૂફી લેખે લાગી છે.
      મળીએ.

  5. શ્રી યશવંતભાઇ, લેખનાં કરવા જેવા વખાણ તો અગાઉ જ સૌ મિત્રોએ કરી દીધા ! ખાસ તો હિમાંશુભાઇએ, મને તો બહુ સમજ ન પડે પણ સાચે જ આ કવિતા જેવું લાગ્યું. અને બાપુની જેમ, દિલમાં એક કસક ઊઠી ગઇ.
    આ જમાનો અમે કિશોરાવસ્થાએ માણ્યો છે, ઘણાં સંસ્મરણો યાદ આવ્યા. એક મિત્ર હતા (!) પંડિતજી (તેમની અટક પંડિત), કાળીચૌદશની રાત આખી તેમના ઘરની દિવાલો ઘોળવાનો (તેમનો વારો કાળીચૌદશે જ આવતો !) અને તેમના નવા કપડા તૈયાર કરાવવા માટે દિવાળીની રાતભર દરજીને ત્યાં ધક્કા ખાવાનો વર્ષો સુધી ક્રમ રહ્યો ! (તેમનો દરજી,ખબર નહીં ગમે તેટલા વહેલાં કપડાં સીવવા આપો પણ તૈયાર કરીને બેસતાવર્ષની સવારે જ આપતો !) અને પંડિતજી સજીધજીને સવારે તૈયાર, છેક છેલ્લી ઘડીએ જાણ થાય કે બે બટન ટાંકવાનાં રહી ગયા કે શર્ટ વધુ પડતો લાંબો છે !! પણ સેફ્ટીપીનો અને ઇનશર્ટ કરી તોડ કાઢતા. વાતને ૧૭-૧૮ વર્ષ થઇ ગયા છે, પંડિતજીએ રંગમંચ પરથી કાયમી એક્ઝિટ લીધી અને એટલા વર્ષથી અમે દિવાળીએ નવા કપડા તૈયાર કરાવવાનું માંડી વાળ્યું !
    અમે ત્રણ-ચાર મિત્રો દર દિવાળીએ, વારાફરતા એકબીજાના ઘરની સાફસફાઇ એકઠ્ઠા મળી કરતા. (હજુ પણ ઘણા મિત્રોને મિત્રનું ઘર ’સાફ’ કરી નાખવાનો ઊજમ ચઢતો તો હોય જ છે !) અને એ ક્રમમાં એકબીજાનાં વર્ષભરનાં સારા-માઠા સંસ્મરણો તાજા થતા. (આલે લે ! આ મારી ચોપડી હું કે‘દીનો ગોતતો‘તો, તું ઠેકાવી ગ્યો‘તો !) પણ એકંદરે આનંદ અને ઉત્સાહના દિવસો હતા. ઘણું ઘણું ભુલાયેલું યાદ આવ્યું, અને આ મગજનાં બાવાજાળાં હટાવળાવ્યા એ માટે આપનો ખુબખુબ આભાર.

  6. જય જલારામ,યશવંત ભાઈ
    થોડી સંકડામણ પણ વધારે ઉત્સાહ ઉમંગ અને ખુશાલી ના એ સોનેરી દિવસો…..
    એ “સંભારણા” યાદ કરાવી રવિવાર ની સાંજ સુધારી દીધી.

  7. તમને બધાંને આ ગદ્યકાવ્યમાં દિવાળીની યાદો અને એવું બધું દેખાય છે.
    ગૃહસ્થજીવનના જેમ જેમ વરસો જાય છે તેમ તેમ દિવાળી ટાણે ભંગારવાળો નીકળે અને મને તો ફાળ પડે છે.
    વખત છે ને ક્યાંક જૂની સૂટકેસ ભેગો એનો જૂનો ધારણહારો પણ ક્યાંક ગૃહલક્ષ્મી કાઢી ન નાખે!🙂

  8. શ્રી યશવંતભાઇ
    તમારી સિતેરની દિવાળી વાંચી મને અમારી ઓમાનની દિવાળી યાદ આવી ગઇ.એક જ બિલ્ડીંગમાં રહેતી ચાર ફેમીલી સંયુક્ત કુંટુબ જેમ રહેતી હતી.એક રૂમ રસોડાના રહેઠાણને દર વરસે નવો રંગ લગાડવાની પરંપરા હતી ચ્હા નાસ્તા થતાં અને રોથમેન સિગારેટ્ના પાકિટ ખુલતા.લેડિઝ દરેક્ના ઘરમાં નાસ્તા બનાવવામાં એક બીજી ને મદદ કરતી સાથે તકેદારી રાખતી કે,બાળકો ધમાચક્અડીમાં રંગના ડબલા ઉથલાવી ન પાડે અથવા રંગનારના સ્ટુલને ધક્કો ન લાગે તે જોવાની.
    વિતેલી સુખદ પળો યાદ અપાવવા બદલ આભાર

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s