રા’નથી ફરતો,પણ રા’નો દી ફરે છે

આજના મુખ્ય સમાચાર છે: ટેલિકોમ પ્રધાન રાજા પર 60 હજાર કરોડના કૌભાંડનો આક્ષેપ.

કોઈને વળી એમ થાય

શબ્દો ચડ્યા તોફાને

મિત્રો. રવિવાર મુબારક. હા.રવિવાર પણ મુબારક. કાલે કદાચ સોમવાર પણ મુબારક કરી દઈએ. જૂઓને  બબ્બે તોતિંગ તહેવારો સાથે આવી ગયા. પરિણામે મુબારક શબ્દ અમારા હોઠવગો થઈ ગયો છે. અમે ખૂબ ખુશ છીએ. ગોવિંદાનાં અને દેશભક્તિનાં ગીતો  હજુ પણ અમારાં હૈયામાં ગુંજે છે. મંદિરમાં તો  કાન-રાધાની એક જ જોડીનાં નાં દર્શન  થયાં પણ ટીવીના પરદે જેટલી સિરિઅલ એટલાં કાન-રાધા. કોઈને પૂછીએ કે આ કોણ? તો ફટ દઈને સિરિઅલના કલાકારનાં નામ દઈને કહે કે -આ તો ફલાણો અને આતો ફલાણી. અમને સવાલ થયો કે-કોણ કોને રજૂ કરે છે? કલાકારો કાન-રાધાને કે પછી કાન-રાધા કલાકારોને? અમે મન મનાવ્યું. આ બહાને પણ કાન-રાધાને નવાં નવાં  રૂપ તો મળે છે. આઝાદદિનની ઉજવણીમાં  ઘણાંને નવું કશું નહીં લાગ્યું હોય.  આસપાસના વાતાવરણની વાસ્તવિકતા પણ પીછો નહીં છોડતી હોય. પણ અમર આશાનો કોઈ વિકલ્પ નથી. ટીવીના પરદે નાનાં ભૂલકાંનો ઉત્સાહ, ઉમંગ, મહેનત અને લગન જોઈને રાજી થઈ જવાય છે.  રમેશભાઈ અને એમની  આ પંક્તિઓ  યાદ આવી જાય છે:

આજ વરસાદ નથી એમ ના કહેવાય ,રમેશ,
એમ કહીએ કે હશે,આપણે ભીના ન  થયા.

આજે  અમે જે લખી રહ્યા છીએ  તે માટેની પ્રેરણા અમને વિનયભાઈના આ લેખમાંથી  મળી છે. પ્રસ્તુત લેખ વાંચીને અમે મફતમાં થતી હતી એટલે બે કૉમેન્ટસ કરી દીધી. બસ વાત પૂરી થઈ જવી જોઈતી હતી. પણ ન થઈ.  ભૂતની માફક અમને આખેઆખો શબ્દકોષ વળગ્યો. શબ્દકોષના શબ્દો અમને પજવવા લાગ્યા.  અમારી સામે લટકા મટકા કરીને નાચવા લાગ્યા. જાણે મટકી ફોડવા માટે નાચી રહેલા ગોવિંદાઓ.  અમારી પાસે મટકી તો હતી નહીં. અમારું માથું હતું. અમે  શબ્દોને કહ્યું: “ભાઈઓ તમે હવે જાઓ. અમને આરામ કરવા દ્યો.” પણ એમણે  તો જવાનું નામ ન લીધું. કહેવા લાગ્યા કે: “તમે વિનયભાઈને કૉમેન્ટસમાં  બેત્રણ  જ ઉદાહરણ કેમ આપ્યાં? અમારું શું? અમને ન્યાય જોઈએ. અને સાંભળો. ઉદાહરણ આપીને અટકી નથી જવાનું. ઉદાહરણ પ્રમાણે ખરેખર બધું બને તો શું થાય એ પણ લખો.”

બસ. એમના આદેશ પ્રમાણે અમે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.

આમ તો દૂધમાંથી દહીં બને. પણ  શબ્દકોષ મુજબ દહીં પહેલાં આવે અને દૂધ પછી. જો ખરેખર દહીં પહેલાં અને દૂધ પછી બનતું હોય તો?  દુકાને દૂધ  લેવા જઈએ તો દુકાનવાળો કદાચ એમ પણ કહે કે: “દૂધ ખલાસ થઈ ગયું છે.દહીં લઈ જાવ. એમાંથી દૂધ બનાવી લેજો.”

હવે એ રીતે જ વિચારી તો શબ્દકોષમાં છાશ એ બંનેની પહેલાં આવે. તો કદાચ દુકાનદાર  એમ પણ કહે:” છાશ લઈ જાઓ.એમાંથી દહીં અને દહીંમાંથી દૂધ બનાવી લેજો.”

હવે એ જ રીતે વિશેષ વિચારીએ તો  ઘી  તો આ બધાંથી પહેલાં આવે.

તો શું ઘીમાંથી છાશ>દહીં> દૂધ >માખણ બનાવવાં? પછી આ બધાંના ભાવ કેવા હોય? મોંઘા ભાવનાં  ઘીમાંથી સસ્તી છાશ બનાવવી ? કે પછી ઘી આ બધાં કરતાં સસ્તું હોય? તો પછી કઢી બનાવવામાં છાશના બદલે ઘી વાપરવાનું? તો કઢી કેવી થાય? ચામાં શું નાખવું ફાયદાકારક થાય?

આ બાબત અમે વધારે વિચારતા ગયા તો અમને લાગ્યું કે અમે પાગલ થઈ જશું. અમે અમારું માથું બે હાથ વચ્ચે દબાવીને શબ્દોને વિનંતી કરી: “બસ. બહુ થઈ ગયું. હવે તમે જાવ. મને ચક્કર આવે છે.”

પણ શબ્દો માન્યા નહીં.કહેવા લાગ્યા: “ આવું ન ચાલે. તમે વધારે વિચારો. પક્ષીજગત અને પ્રાણી જગત બાબત પણ વિચારો.”

અમે વિનયભાઈને  કૉમેન્ટમાં લખ્યું હતું કે: “શબ્દકોષમાં કાગડો મોરની પહેલાં આવે.”   હવે  આમ જોઈએ તો કુદરતે તો બધા પક્ષીઓ ને સમાન માન્યાં હશે. પણ આપણે  તો મોરને રાષ્ટ્રીય પક્ષીનો દરજ્જો આપ્યો છે. પણ શબ્દકોષ પ્રમાણે કાગડો  પહેલાં આવે છે તો  એ વાત  મુજબ કાગડાને મોર કરતાં વધારે માન મળવું જોઈએ ને?

પણ  આ બાબતમાં તો ખાસ તકલીફ પડે એવું લાગતું નથી.કારણ કે આપણે જોઈએ જ છીએ કે સમાજમાં કાગડા જેવા માણસોને વિશેષ માન મળેજ છે.

પ્રાણીજગત બાબત એ રીતે વિચારતાં જ અમને તો ગમ્મત પડી ગઈ.  વાઘ પહેલાં અને એની  પાછળ એનો શિકાર કરવા દોડતું હોય એમ શિયાળ અને એની પાછળ સસલું અને એની પાછળ હરણ. એ બધાંની પાછળ હાથી. ઘોડાગાડીમાં ગાડી  આગળ અને ઘોડો પાછળ. બળદગાડામાં પણ ગાડું આગળ અને બળદ પાછળ!!

અમે શબ્દોને કહ્યું: “દોસ્તો મજા પડી ગઈ. પછી મળીશું.”

તો એ લોકો કહ્યું કે : “બોલો, લગ્ન પહેલાં અને સગાઈ પછી થાય  તો? ચાલશે? લગ્ન પ્રેમ પછી જ થાય.લગ્ન પછી  પ્રેમ થવાનો સવાલ જ ન રહે તો ચાલશે?  દરિયો પહેલાં અને એમાંથી નદી વહે તો મજા પડશે? અને નદીમાંથી પહાડ ફૂટે તો ? પહાડ  ખળખળ  વહે?”

અમે શબ્દોને બે હાથ જોડીને પૂછ્યું કે: “શા માટે હેરાન કરો છો? અમારો કાંઈ વાંકગુનો?”

એ  શબ્દો  બોલ્યા: “તમે રોજ અમને રમાડો છો તો  એક દિવસ અમે તમને ન રમાડીએ?”

“તો હવે રમત પૂરીને? ” અમે અધીરા થઈને પૂછ્યું.

“ના ના. હજી અમારો દાવ પૂરો નથી થયો.”  શબ્દોએ બૂમાબૂમ કરી મૂકી.

એક કામ કરો. વાચકમિત્રો. તમે પહેલાં પ્રતિભાવ લખો અને પછી લેખ વાંચો. કારણ કે શબ્દકોષ  મુજબ…

સડકની વચ્ચોવચ્ચ સાવ તેં મને કાકો કહ્યો! ખૂલેખૂલો બન્યો બનાવ તેં મને કાકો કહ્યો!

‘પોલિસે એક યુવાનને લાફા  માર્યા.’ આ વિધાન સમાચાર બનતું નથી. કારણ કે પોલીસની મુખ્ય  ફરજ જ   જે ઝપાટે ચડે એને  મારવાની!  એણે એની ફરજ બજાવી. પરંતુ સમાચાર ત્યારે બન્યા કે જ્યારે એ વિધાન કારણ સહિત લખાયું કે ‘ એક  પોલીસે  એક યુવાનને લાફા માર્યા કારણ કે એ યુવાને  પોલીસને કાકા કહ્યું.’

આ બનાવે તો મને સમાજ બાબતે વિચારતો  કરી મૂક્યો છે.  કારણ કે આપણા સમાજમાં તો કાકા સંબોધન પાણીના પાઉચની માફક વપરાય છે.  અને આમ જો કાકા સંબોધન માત્રથી જો બધા લાફાવાળી કરવા માંડે તો તો એક નવી સામાજિક સમસ્યા  ઊભી થઈ જાય!  ડોસી મરે એનો વાંધો નથી. વાંધો જમ ઘર ભાળી જાય એનો છે.

સૌરાષ્ટ્રનાં ગામડાંમાં પોતાના પિતાથી નાની ઉંમરના લોકોને માનપૂર્વક  કાકા કહેવાનો રિવાજ છે.  ત્યાં કાકા સંબોધનમાં મીઠાશ હોય છે. ગુજરાતમાં કાકા સંબોધન મોટેભાગે તોછડાઈથી કરવામાં આવે છે.  આથી સરસ મજાનો શબ્દ વગર વાંકે વગોવાઈ ગયો છે. એને વગોવવામાં મિમિક્રી,જોક્સ,હાસ્યલેખ દ્વારા પણ  બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ થાય છે.   [ જે અત્યારે જાણ્યે અજાણ્યે હું કરી રહ્યો છું.]

આ  લાફાવાળી ઘટના  કેમ બની ગઈ? મારી સમજ પ્રમાણે બેમાંથી એક શક્યતા હોવી જોઈએ.

શક્યતા નંબર [1]: એ યુવાનને એ પોલીસમાં ખરેખર કાકાપણું દેખાયું હોય! વળી  એ યુવાનની ખરેખર સમજ જ એવી હોય કે કાકા શબ્દ  પ્રેમથી  છલોછલ ભરેલો છે.  એવી સમજ પ્રમાણે એ યુવાને  પોલીસ  પ્રત્યે ખરેખર પ્રેમ વ્યક્ત કર્યો હોય! પણ દરેક ઘટનાને શંકાથી જોવા ટેવાયેલા પોલીસ મહાશય એ યુવાનની ભાવના સમજવામાં નિષ્ફળ ગયા હોય અને યુવાને પોતાનું અપમાન કર્યું હોવાની ગેરસમજ  કરી બેઠા  હોય.

શક્યતા નંબર [2] એ યુવાને યુવાનીના જોશમાં જ પોલીસને ચીડવવા કાજે કાકા કહી દીધું હોય   અને પોલીસજીની ખરેખર સમજ જ એવી હોય કે કાકા શબ્દ ઝેરથી છલોછલ ભરેલો છે!  જે સંબોધન  પોલીસજીથી જીરવાયું ન હોય! અત્રે અમને એક કાઠિયાવાડી  કહેવત યાદ આવે છે કે    “ માર ખાધો પણ  ફોજદાર તો જોયો!”  આ બનાવ માટે એવું કહી શકાય કે   “ માર ખાધો પણ પોલીસને કાકો તો કહ્યો! ”

ઘણાં લોકોને એવો વિચાર પણ આવે કે  “ કાકા કહ્યું એમાં શું થઈ ગયું?  ”  સાચી વાત છે કારણ કે  કોઈને કાકા કહેવું એ કાનૂની અપરાધ ગણાતો નથી. એ કદાચ નૈતિક અપરાધ બનતો હશે! પણ નૈતિકતાને  વળી ક્યો કાકો પૂછે છે!    [ જોયુંને? કાકો શબ્દ કેવો સ્વભાવિકતાથી વપરાઈ ગયો?]   મારી જ વાત કરું તો ખાનગી કે જાહેરમાં  મને કોઈ કાકા કહે તો મને  આભ  તૂટી  પડ્યા જેવું લાગતું નથી.  ક્યાંથી લાગે?  જીવનની સત્તાવન દિવાળીઓ  [અને હોળીઓ પણ]  જોઈ લીધાં પછી!!!!!!!   આટલું જીવનવન વટાવ્યાં પછી તો મારા જેવા  કેટલાય લોકો ગીતા પર હાથ મૂકીને સોગંદપૂર્વક એવું કહેવા તૈયાર હશે  કે  ” હા,અમે કાકા છીએ એ વાત અમને સ્વીકાર્ય છે. કોઈ અમને કાકા તો શું પણ દાદા કહે તો પણ રતીભર પણ  દુ:ખ લાગતું નથી.”

પણ… પણ… પણ  એ તો હવેને? ત્યારની વાત  તો જૂદી હતી કે  જ્યારે કોઈ કાકા કહેતું હતું ને એને ઢાળી દેવાનું મન થતું હતું! હા , દરેકના જીવનમાં એક સમય એવો આવે છે  કે સાવ અચાનક એના કાને કાકા શબ્દ અથડાય છે અને એનું હૃદય વીંધાય જાય  છે.  એ ઘેર આવીને રાજા દશરથની માફક દર્પણમાં જૂએ છે.  એને કાકાપણું નજરે ચડતું નથી!  એ મન મનાવે છે  કે ‘ હશે! કાકા કહેનારની નજર નબળી હશે.’  પરંતુ એ ઘા ભુલાય ન ભુલાય ત્યાંતો  ફરીથી કાકા શબ્દ કાને અથડાય છે!  … પછી  તો “કાકાની જ પરંપરા જગત એવું દીસે છે પિતા!”

તમને કાકા સંબોધન શબ્દ અળખામણું લાગતું હોય  ને  કોઈ તમને કાકા કહે તો તમે કરી કરી ને શું કરી શકો?  ગમે તેટલા ધમપછાડા કરો છેવટે તો તમારે હાથ હેઠા કરવા જ પડે.  ચાલો એ વાત પર રમેશ પારેખની એક રચના પર નજર કરીએ…

*****

નથી

તમે હાથ હેઠા કરી દ્યો હવે

કે સંબંધ તોડી શકાતા નથી.

ઘણા પાળિયાઓ નજરમાં તરે

અને ક્યાંય ખોડી  શકાતા નથી.

તમે ફોડી શકો અરીસા કદી

ચહેરાઓ ફોડી શકાતા નથી.

નથી સાથે ચાલી શકાતું હવે

કે દિવસોને છોડી શકાતા નથી.

તમે હાથ હેઠા કરી દ્યો હવે

કે સંબંધ તોડી શકાતા નથી.

******

પેલા પોલિસભાઈ આજે નહીં તો કાલે હાથ હેઠા કરી દેશે.  આજે કાકા કાકા કરતા જેની જીભ નથી સુકાતી એ તમામ યુવાનો ભવિષ્યમાં કાકા થઈ જશે. સવાલ સમજણ નો છે. કોઈને વહેલી સમજણ  પડે છે તો કોઈને મોડી. સમાજમાં આવી સમજણ નો ફેલાવો થાય એ માટે  ઠેરઠેર  સૂત્રો મૂકાવા જોઈએ કે-

” આજનો યુવાન આવતીકાલનો કાકો છે.”

“ગર્વથી  કહો કે અમે કાકા છીએ.”

“ કાકા વિન્યા બાંકડા સુના ..સુનો આ સંસાર”

ભગાએ આ સમાચાર જ્યારે બાપુને સંભળાવ્યા ત્યારે બાપુએ આભિપ્રાય આપ્યો કે : “પોલિસે લાફાવાળી કરવાને બદલે આ દુહો લલકારવો જોતોતો” ….

પીપળ પાન ખરંતી ને હસતી કૂંપળિયાં

અમ વીતી તમ વીતશે ધીરી બાપુડિયાં .

તમને ગજની-કટ કેવી લાગી?

એ…. હું ગજનીનાં દર્શનાર્થે જાઉં છું. કહીને જાઉં છું જેથી પાછળથી વિવાદ ન થાય.” જીતુએ ઉચ્ચ કક્ષાની ભાષામાં એના પપ્પાને જણાવ્યું.

“ગજનીનાં?” જશુભાઈની આંખો પહોળી થઈ ગઈ.

“હા.ગજની જોવા જાઉં છું અને એ પણ આઈનોક્સમાં”

“આઈનોક્સમાં?” જશુભાઈની આંખો વધારે  પહોળી થઈ ગઈ.

“ભયભીત થવાની જરૂર નથી. હું સ્વખર્ચે  નથી જતો.”

“તો?”

“ મને મારા મિત્ર નંદુના પપ્પા બતાવે છે.”

“ કઈ ખુશીમાં?”

“ વાત જાણે એમ છે કે નંદુને એની શાળામાં મારા પ્રિય લેખક  વિષે બોલવાનું હતું. એને તો કોઈ લેખક વિષે કશી ખબર જ નહોતી એટલે  એણે મારી મદદ માંગી અને મેં  કરી. પરિણામે એનો પહેલો નંબર આવ્યો. એટલે એના પપ્પા ખુશ થઈને અમને બંનેને ગજની જોવા લઈ જાય છે.”

“ શું વાત કરે છે તું? તું વળી લેખકો વિષે જાણતો થઈ ગયો? ક્યા લેખક વિષે તેં તૈયાર કરાવ્યું હતું એ તો કહે.”

“ ગુજરાતના લોકપ્રિય લેખક શ્રી ટપુભાઈ પોપટભાઈ જોબનપૂત્રા.”

“ ટપુભાઈ પોપટભાઈ જોબનપૂત્રા? એ તો મારા મામા થાય.”

“ તો હું ક્યાં ના પાડું છું?”

“ પણ એ તો સાવરકુંડલાની શાક માર્કેટમાં શાકભાજી વેચે છે”

“તો હું ક્યાં ના પાડું છું.?”

“ પણ એ લેખક નથી.”

“ શો ફરક પડે છે પપ્પા! નંદુની શાળામાં બધાંએ માની લીધું કે  શ્રી ટપુભાઈ પોપટભાઈ જોબનપૂત્રા નામના લોકપ્રિય લેખક છે. એમણે વીસ નવલકથાઓ લખી છે. દસવાર્તાસંગ્રહો ને પાંચ કાવ્યસંગ્રહો બહાર પાડ્યા છે.. એમને કુલ સાત એવોર્ડ મળ્યા છે ને  શ્રી નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા  એમનું સન્માન પણ થયું છે. બધું જ માની લીધું.”

“ આટલું  હળાહળ જૂઠાણું ચલાવતાં તમને શરમ ન આવી?”

“ એ લોકોને સાંભળતાં શરમ ન આવી એનું શું?”

“ પણ તું આવાં ગતકડાં ચલાવતાં શીખ્યો ક્યાંથી?”

“એ… આપણાં આંખકાન ખુલ્લાં રાખીને જીવીએ તો બધું આવડી જાય. હવે હું જઈ શકું?”

“ જા દીકરા જા. તને રોકવાવાળો હું કોણ?”

“ આભાર.પપ્પા આ આમિરખાનની ગજની-કટ ગજબની છે નહીં? તમને એ કેવી લાગે છે?”

“ મને તો એ…” વિચાર કરીને જશુભાઈએ જવાબ આપ્યો કે “ ભારત-પાકિસ્તાનની સરહદ જેવી લાગે છે.”