Tag Archive | નવલિકા
અફવાવેગે ફેલાતી બીક
મિત્રો,
“રીડ ગુજરાતી” માં મારી એક નવલિકા ”બીક” પ્રગટ થયેલી છે. જે નવલિકા આપ સહુ મિત્રો નીચે આપેલી લિંક પર વાંચી શકશો. નવલિકા વાંચીને “રીડ ગુજરાતી” પર પ્રતિભાવ આપવા વિનંતી છે.
Like this:
ફરી એક વાર
[મિત્રો, તા.૧૯-૧૦-૧૯૯૧ના રોજ સાંજના ૬:૧૫ વાગે આકાશાવાણી અમદાવાદ- વડોદરા પરથી પ્રસારિત થયેલી મારી એક નવલિકા અત્રે રજૂ કરું છું. આપને જરૂર ગમશે એવી આશા સાથે ... ]
સૌજન્ય: અશોક મોઢવાડીયાનો બ્લોગ: વાંચનયાત્રા
ફરી એક વાર
એક લારીમાં વેચાતી લીલી મગફળી નજરે પડી ને મારું મન તો જે ભાગ્યું છે … જે ભાગ્યું છે કે સીધું રૂડાબાપાના ખેતરે! હવે ક્યાં આ વડોદરા શહેર ને ક્યાં અમરેલી જિલ્લામાં, મારા ગામની સીમમાં આવેલું રૂડાબાપાનું ખેતર? ઓરું તો ન જ કહેવાયને? પણ મનને તો શું દૂર ને શું નજીક? એ તો ઘોડે ચડીને ઉપડે ને ભલું હોય તો વાયરાની હારોહાર ઉપડે! મનને ક્યાં ટિકિટ ફડાવવી પડે છે કે ક્યાં ધક્કામુક્કી સહન કરવી પડે છે!
મારું મન તો ઉપડ્યું. રૂડાબાપાના ખેતરમાંથી મગફળીના થોડાક છોડવા ખેંચ્યા હોય તો? ને એ છોડવામાંથી મગફળીના ડોડવા તોડી તોડીને ખિસ્સામાં ભર્યાં હોય તો? ને એ ડોડવામાંથી કુમળા કુમળા દાણા મોઢામાં મૂક્યા હોય તો? અહાહા! એવી મજા આવે એવી મજા આવે! મન તો માંડ્યું મજા લેવા. પણ બિચારી જીભલડીને શું સમજવું? ને જ્યાં સુધી જીભલડીણા ચટાકા પૂરા ન થાય ત્યાં સુધી મનની મજા પણ અધૂરી જ રહી જાય ને? એટલે મારું મન ચડ્યું કજિયે!
મન કજિયે ચડ્યું તો એવું ચડ્યું કે, ગમે તે થાય પણ આ મોસમમાં નાનીધારી જાવું જ છે. ને રૂડાબાપાના ખેતરમાંથી મગફળીના છોડવા ખેંચવા જ છે. ને એ પણ છાનામના! કોઈ જુએ નહી તેમ! પછી છોડવાને બાથમાં લઈને ખેતરની વાડ પાસેથી નીકળતી નેળમાં સંતાઈને બેસી જાવું છે! પછી તો મગફળીના ડોડવા તોડી તોડી ને ખિસ્સા ભરી લેવા છે! ને પછી તો ચાલતાં ચાલતાં મગફળી ખાવાની મજા લેવી છે, લેવી છે ને લેવી છે! પચીસ વર્ષો પહેલાં આવી જ રીતે રૂડાબાપાના ખેતરની મગફળી ખાવાની મજા લેતો હતો ને હવે પણ એ જ રીતે ફરી એક વખત મજા લેવી છે!!
મેં મારા મનને સમજાવ્યું કે :”ભાઈ મનજી, બહુ આઘાપાછા થવામાં મજા નથી. રજા બગાડવી પોસાય તેમ નથી. બસભાડાં વધ્યા છે. માટે છાનુંમાનું બેસી રહે.” મન તો સાલું એવું ને કે મનાવ્યું માની પણ જાય. એટલે માની ગયું.
પરંતુ બીજા દિવસે મેં ફરીથી એક લારીમાં લીલી મગફળી જોઈ. મારું મન ફરીથી કજિયે હળ્યું. આ વખત સાલા મનિયાએ વધારે ધમપછાડા કર્યાં. મેં ફરીથી મનને સમજાવ્યું. નવામાં નવી ફિલ્મની લાલચ આપી. મન ફરીથી માની ગયું.
આમ ને આમ પૂરા ચાર દિવસો સુધી ચાલ્યું. છેવટે પાંચમાં દિવસે વહેલી સવારે થેલામાં કપડાં નાખીને હું તો નીકળી પડ્યો મારા ગામ તરફની બસ પકડવા.
જ્યારે રાશવા દી રહ્યો ત્યારે ત્યારે હું ઈંગોરાળા ગામને પાદર ઉતાર્યો. હવે દોઢ ગાઉ ચાલવાનું હતું. પચીસ વર્ષો પહેલાં આ જ સમયે હું. કાળીદાસ અને નાથો ઈંગોરાળાને નિશાળેથી છૂટીને નાનીધારી ગામનો રસ્તો પકડતા. દોઢ ગાઉના એ રસ્તાના એકે એક વળાંક, એકે એક ઝાડ ને એકે એક ટેકરી મારા માની તિજોરીમાં કિમંતી દસ્તાવેજોની માફક સચવાઈને પડ્યાં હતાં.વળી રસ્તામાં આવતું રૂડાબાપાનું ખેતર તો અણમોલ ખજાનો હતો.
વિસાવદરીયા નદીણા વહેતાં વહેણમાં મારા પગ ઝબોળીને મેં બાકી રહેલી સફર પગપાળા શરૂ કરી. રસ્તાની તબિયત પર હજુ વરસાદની અસર જણાતી હતી. પણ મારે તો તકલીફની મજા લેવી હતી. તેથી રસ્તાની વિરુદ્ધ મારે કોઈ ફરિયાદ નહોતી. ખેતરોની લીલાશ પીવાથી મારી આંખો લીલા લીલા નશાથી ઘેરાવાઘ્ર લાગી. આમથી તેમ ઊડતાં પતંગિયાં જોઈને મને લાગ્યું કે: મારા બાળપણના ગુજરી ગયેલા દિવસો રંગબેરંગી પતંગિયાંની નાતમાં જન્મીને મારી જ સામે ઊડી રહ્યાં છે! વડલા, પીપળા ને આંબા તો વહાલા લાગે પણ વાતના બાવળિયા પણ વહાલા લાગવા માંડ્યા.
.. હાથલિયા થોરની વાડામાંથી ફરરર કરતાં તેતર ઊડ્યાં ને મારી બી જવાની ઈચ્છા પૂરી થઈ. બોરડીના એક ઝાળામાથી એક સસલું દોડી ગયું ને મને ફરીથી મજા આવી ગઈ.મેં ફરીથી વતનના ડુંગરા જોયા. ફરીથી ખેડૂતોના હાકલા સાંભળ્યા. ફરીથી અંધારિયો કેડો પાર કર્યો ને ફરીથી જોયું રૂડાબાપાનું ખેતર!
હું ઊભો રહી ગયો. આંખો ભરી ભરીને રૂડાબાપાનું ખેતર જોયું. ખેતર મગફળીના છોડવાથી ભર્યું ભર્યું હતું. મેં આસપાસ નજર કરી. કોઈ આવતું નહોતું. કોઈ જાતું નહોતું. માંનેમાં થયું કે મારું એક ઠેકડો ને ઠેકી જાઉં વાડ! ખેંચી લઉં થોડા છોડવા ને બેસી જાઉં સંતાઈને નેળડીમાં!મગફળીના ડોડવાથી ભરી લઊ ખિસ્સાં!
હું રૂડાબાપાના ખેતરની વાડ સુધી પહોંચ્યો ત્યાં સુધીમાં તો મારામાં રહેલો ચાલીસ વર્ષોની ઉમરનો માણસ તેના તમામ ડહાપણ સાથે મારું જ આડફળું બાંધીને ઊભો રહી ગયો હતો!
હું વાડ પાસેથી પાછો ફર્યો. મને ડર લાગ્યો કે કોઈ આવી જાશે ને મને જોઈ જાશે તો શું કહેશે? કહેશે કે: ભલા માણસ, આ ઉમરે ને આવી ચોરી? અરે!ગામમાં જઈને માંગી હોત તો બે મુઠ્ઠી માંડવી આપવાની કોણ ના પાડત?
એ જ ઘડીએ મેં દૂરથી આવતાં બળદગાડાની ધડબડાટી સાંભળી. મારે ભારે હૈયે ગામ તરફ પગલાં ભરવા પડ્યાં. જતાં જતાં રૂડાબાપાના ખેતર તરફ નજર નાખતો રહ્યો. પચીસ વર્ષો પહેલાના અતિતનો એક ટૂકડો ફરીથી જીવી જવાની મારી ઇચ્છા મનમાં જ રહી ગઈ.
…. અને બીજે દિવસે રૂડાબાપાની ડેલી હતી.ડેલીપછી ફળિયું હતું. ફળિયા પછી પગથિયાં ને પગથિયાં પછી ઓસરી હતી. ઓસરીમાં ઢોલિયો હતો ને ઢોલિયે મને બેસાડાવામાં આવ્યો હતો. મારી સામે પૂનમના ચંદ્રમા સમી થાળી હતી અને થાળીમાં હતા છલોછલ લીલી મગફળીના ડોડવા!
રૂડાબાપા બોલ્યા: “ખા દીકરા ખા. પેટભરીને ખા. શહેરમાં માંડવી તો મળતી હશે પણ આવી મીઠી નહી મળતી હોય.”
ત્યાં તો દુલો બોલ્યો: “બાપા, શહેરમાં તો આને મગફળી કહેવાય. માંડવી કહો તો કોઈ સમજે ના.” ઓસરીમાં બેઠેલાં બધાં હસ્યાં. હું પણ હસ્યો. મને વડોદરાનો માંડવી દરવાજો સાંભરી આવ્યો.
મેં કહ્યું: ” તમે પણ ખાવા લાગો. મારાથી આટલી બધી નહિ ખવાય. “
“અમારે તો રોજનું થયું. તમે ખાવ.” છોકરાઓ સામટા બોલી ઊઠ્યા.
પછી તો મારી આંગળીઓ અને મારું મોંઢું કામે લાગી ગયાં. ફોફાનો ઢગલો થવા લાગ્યો. જીભનો ચટાકો પૂરો થવાથી જીભ રાજી થઈ. મનનો કજિયો ભાંગવાથી મન રાજી થયું.
મનનો એ રાજીપો પૂરો થાય તે પહેલાં તો રૂડાબાપાએ મને પૂછ્યું: “કેમ દીકરા? લીલી માંડવી ખાવાની મજા આવે છેને?”
“મજા તો આવે જ ને.” મેં કહ્યું.
“બહુ મહા આવે છે?”
“હા..હા. બહુ મજા આવે છે.”
“તુ ખોટું બોલે છે. “
“એમાં ખોટું શા માટે બોલવાનું? ખરેખર બહુ મજા આવે છે.”
“ના.. ના… સાવ ખોટી વાત.” રૂડાબાપા જાણે હઠે ચડ્યા. “તુ ભલે કહે કે બહુ મજા આવે છે. પણ એવી મજા તો નહિ જ આવતી હોય.”
“કેવી મજા?” મને હવે રૂડાબાપાની બીક લાગવા માંડી.
“જેવી મજા મારા ખેતરની વાડ કૂદીને ખાવાની મજા આવતી હતી એવી મજા”
.. ને મારા હાથ અટકી ગયાં. હાથમાંથી મગફળીના ડોડવા પડી ગયાં. મોઢામાં મૂકેલા દાણાને કમને ચાવી ગયો અને કડવો ઘૂંટડો ઉતારતો હોઉં તેમ ગળે ઉતારી ગયો.રૂડાબાપાનો એ ઢોલિયો જો ઊડનખટોલો હોત તો હું ઘડીનોય વિલંબ કર્યાં વગર ઊડી જાત!
“કેમ જવાબ નથી દેતો દીકરા? હું ખોટું કહું છું? ઇંગોરાળાની નિશાળેથી પાછા ફરતી વખતે તુ, કાળીદાસ અને નાથો મારા ખેતરમાં નહોતા ખાબકતા? અરે! હું મારી સગી આંખે તમને જોતો હતો! તમને કેવી મજા આવતી હતી તે મારાથી અસ્તુ નથી.”
પચીસ વર્ષો જૂના ગુના મને સતાવવા લાગ્યાં. હું જેનો ગુનેગાર હતો તે રૂડાબાપા મારી જ સામે હતા અને હું જે ખાઈ રહ્યો હતો તે મગફળી પણ એમની જ હતી! શરમનો માર્યો હું થાળીમાં પડેલી મગફળીને જોઈ રહ્યો.
“દીકરા, તારે આમાં શરમાવાની જરૂર નથી. એનું જ નામ બાળપણ! બાળપણમાં ખાધાચીજ ચોરીને જ ખાવાની મજા આવે. ભગવાન જેવાં ભગવાને પણ માખણ ચોરીને જ ખાધુતુને? ગોકુળ છોડ્યા પછી એને ફુરસદ મળીતી?”
રૂડાબાપાના શબ્દોએ મારી શરમ દૂર કરી. મેં કહ્યું:” બાપા, તમે અમને જોતાં હતા તો પછી રોકતા કેમ નહોતા?”
” લે કર્ય વાત! છોકરા બે છોડવા ખેંચીને થોડીક માંડવી ખાતા હોય તો એણે રોકવાના હોય? હા, જો તમે માંડવી વેચવા માટે ચોરતા હોત તો જરૂર સોટાવાળી કરત. પણ હું તો તમારા આવવાના ટાણે જાણી જોઈને સંતાઈ જાતોતો. તમને એમ કે અમને કોઈ જોતું નથી. તમને ચોરીને માંડવી ખાવામાં મજા પડતીતી. એ જોઈને મનેય મજા આવતીતી. પછી રંગમાં ભંગ પાડવાનો મતલબ ખરો?”
રૂડાબાપાની હળવાશે મને પણ હળવો કરી દીધો. “બસ હવે નહિ ખવાય.” એવું કહીને મેં હાથ ખંખેર્યા તો રૂડાબાપાએ મારો હાથ પકડીને કહ્યું: : આટલી પૂરી ન કરે તો તને મારા સમ છે.”
મેં ફરીથી મગફળી ખાવાનું શરૂ કર્યું. રૂડાબાપાના શબ્દો મારા મનમાં રમતે ચડ્યા હતા.
મને થયું કે: માત્ર કાનુડાને જ નહિ કેટલાય માણસોને પોતપોતાનું ગોકુળ અને ભાવતું માખણ છોડીને, જવાબદારીઓ અને મજબુરીઓથી ભરેલા મથુરાની વાત પકડવી પડે છે!
પરંતુ હું કેટલો નસીબદાર હતો કે આજે ફરીથી મારા ગોકુળમાં આવી શક્યો હતો!
“પણ મારા સવાલનો જવાબ હજી બાકી છે. દીકરા સાચું કહે . ત્યારે આવતીતી એવી મજા અત્યારે આવે છે? રૂડાબાપાએ પોતાનો એ સવાલ ફરી દોહરાવ્યો.
મારાથો મુક્તપણે હસી પડાયું. ” બાપા, એ મજા તો મજા હતી. હવે એવી મજા તો ન જ આવેને!” મારાથી બોલાઈ ગયું.
મારા એ જવાબ પર બધાં ખળખળ વહેતાં ઝરણા જેવું હસી પડ્યાં.
લીલી મગફળી મીઠી તો હતી જ. પછી એ વધારે મીઠી લાગવા માંડી.
[સમાપ્ત]
[ લીલી મગફળીનો છોડવો ચોરવા બદલ વાચનયાત્રા બ્લોગના ધણીની અમે ક્ષમા માંગીએ છીએ. ]
Like this:
સુખડી
[મિત્રો, ઝૂપડપટ્ટીમાં રહેતાં લોકોની પોતાની સમસ્યાઓ હોય છે. સપનાં હોય છે. મર્યાદાઓ હોય છે. શહેરની સડકના કિનારેના ઝૂપડામાં રહેતા એક પરિવારની આ કહાની છે...]
સુખડી — યશવંત ઠક્કર
ચંદુ રમતાં રમતાં દોડ્યો ને એની ચડ્ડી ગોઠણની નીચે ઊતરી ગઈ.
રેવા ખડખડાટ હસી પડી. “અલી બોન, તારા છોકરાને સારી ચડ્ડી તો પહેરાવ.”
“હોવી જોઈએ ને…” કમુ બોલી.
“ના હોય તો લઈ દે બિચારાને.”
“એના બાપને મેં કેટલીય વાર કીધું પણ મૂઓ પીવામાંથી ઊંચો આવે તો ને?”
“તું પીવા દે છે ત્યારેને? મારા ધણીને તો હું અડવાય ના દઉં.”
“આ તો મને ગાંઠતો જ નથી. મૂઓ મારવા લે છે. અબી હાલ પીવા જ ગ્યો છે. આવીને ઉપાડો લેવાનો જ છે.”
“મારો ધણી તો…” રેવાએ ખુશાલનાં ગુણગાન શરૂ કર્યાં. વચ્ચે વચ્ચે કમુ વાલજીનાં અપલક્ષણો કહેતી ગઈ. કમુના વાંહામાં પડેલી સોળો કમુના વસ્ત્રોથી ઢાંકી ઢંકાતી નહોતી. કમુ બોલે કે ના બોલે એ સોળો બોલ્યા વગર રહેતી નહોતી.
…વાલજીને આવતો જોઈને કમુ બોલી: “આ આવ્યો. મૂઓ સો વરસ જીવવાનો છે.”
“પી…ને જ આવ્યો લાગે છે.”
“ના. ના. આજે પીધો નથી લાગતો. પીધો હોય તો એની ચાલ જ ફરી જાય.”
“મને તો કાંઈ ફેર લાગતો નથી.”
“તને ખબર ના પડે. મારા ધણીને હું ઓળખું એટલો તું ના ઓળખે.”
“એ તો એમ જ હોય.”
રેવા પોતાનાં ઝૂંપડામાં જતી રહી. વાલજીએ આવીને ઝૂંપડાની બહાર,લીમડાના ઝાડ નીચે ખાટલામાં પોતાની જાતને ફેંકી.
“કેમ આજે કોરા?” કમુએ પૂછ્યું.
“એની બોનને…. માલ જ નહીં આયો.” વાલજીએ જવાબ દીધો ને ખાટલામાં લાંબો થઈ ગયો.
“સારું થયું.” કમુએ છણકો કરીને કહ્યું.
“તારી માની ટાંગ સારું થયું.” વાલજી ખાટલામાં બેઠો થઈ જતાં બોલ્યો.
કમુ ચૂપ થઈ ગઈ. વાલજી થોડો બબડાટ કરીને પાછો ખાટલામાં લાંબો થઈ ગયો.
રેવાની મોટી છોકરી ગંગા કમુને પૂછી ગઈ કે:“માસી, ચંદુને ઘર ઘર રમાંડું?”
“રમાંડને મારી બોન.” કમુ કુંડી પાસે બેસતાં બોલી. કુંડી ઉલેચાતીગઈ. કુંડીનું પાણી રસ્તા પર ફેલાઈ ગયું…..કમુને હાંફ ચડી ગઈ.
…..મેદાનની સામે પારની સોસાયટીમાંથી માઈકનો અવાજ આવ્યો ને વાતાવરણ આળસ મળડીને બેઠું થઈ ગયું. ઝૂંપડાની બાઈઓ છોકરાંને લઈ ને બહાર આવી ગઈ. ચંદુ ને ગંગા ઊભાં થઈને જોઈ રહ્યાં.
“અલી….સરઘસ આવ્યું લાગે છે.” રેવા ઝૂંપડામાંથી બહાર આવીને બોલી.
“કોને ખબર!” કમુએ કહ્યું.“માસી ચંદુને જોવા લઈ જાઉં?” ગંગાએ કમુની રજા માંગી.
“લઈ જા ને બોન. તો તો તારા જેવું કોઈ નહીં”. કમુએ હા પાડી દીધી.
પણ વાલજી ફરીથી ખાટલામાં બેઠો થઈ ગયો. તેણે ખીજવાઈને ના પાડી દીધી. “ફાળોઉઘરાવે છે એમાં શું જોવાનું છે? તમે આલવાનાં છો કાંઈ?”
ચંદુ અને ગંગાના હાથ છૂટી ગયાં. પગ રોકાઈ ગયાં. આંખો વાલજીના ચહેરા પર ખોડાઈ ગઈ.
“શાનો? ગણપતિનો ફાળો?” કમુએ પૂછ્યું.
વાલજી વધારે ખીજવાયો. “હવે તારે ચૂપ મરવું છે? કાંઈ ખબર ના પડતી હોય તો બોલવું જ નહીં.”
રેવા હસી. કમુને મજા પડી ગઈ. “ખબર ના પડતી હોય તો પૂછવું ય નહીં?” તેણે છણકો કર્યો.
“ગણપતિને ડુબાડી દીધા પછી ક્યાંય ગણપતિનો ફાળો જોયો છે?” વાલજી બોલ્યો.
“તો હશે નવરાત્રિનો.” કમુ હસી.
“અલી… નવરીની… આ તારા કાકા ધરતીકંપનો ફાળો ઉઘરાવે છે.” વાલજીએ હાથ લાંબો કર્યો.
“હું તો ભૂલી જ ગઈ.” કમુએ કહ્યું.
કમુ અને રેવા ધરતીકંપની વાતોએ ચડ્યાં. તેઓ પાયમાલ થઈ ગયેલાં લોકોની દયા ખાવા માંડ્યાં. ત્યારે વાલજીથી બોલ્યા વગર ન રહેવાયું.
તેણે બીડી સળગાવતાં કહ્યું: “પણ મદદ કેટલી આવી છે એની ખબર છે? ઠેઠ અમેરિકાથી વિમાન આવ્યાં છે! ને એ… ગાડીઓ ને ગાડીઓ ઠલવાય છે ત્યાં.”
“અલી બોન. સુખડીની પણ ગાડીઓ ભરી ભરીને જાય છે.”રેવાએ કહ્યું.
“સુખડીને શું કરશે?” કમુએ જાણીજોઈને પૂછ્યું.
ને વાલજી બગડ્યો. “નવરીના પેટની… ભૂખ્યાંતરસ્યાં લોકો ખાશે. તને તો કાંઈ ભાન પડે છે કે નહિ?”
“હાલોને આપણે ય ત્યાં પોગી જઈએ.” કમુ હસતાં હસતાં બોલી.
-વાલજીનાં હૈયામાં રહેલી મોટી ગાળ તેના હોઠ પર આવી જવાની તૈયારીમાં હતી ત્યાં તો –
“હા મા. હાલો આપણે ય ત્યાં પોગી જાઈ.” ચંદુ કમુનો સાડલો પકડતાં બોલ્યો.
“ત્યાં તારા બાપનું કાંઈ દાટ્યું છે?” વાલજીએ થોડા કૂણા થઈને ચંદુને પૂછ્યું.
“ત્યાં સુખલી ખાવા મળશે.” ચંદુએ આંખો નચાવતાં કહ્યું.
ને બધાં હસી પડ્યાં. વાલજી પણ. ગંગાએ ચંદુના ગાલે બકી ભરી લીધી.
… માઈકનો અવાજ સંભળાતો બંધ થયો પણ ચંદુનો કજિયો ચાલુ જ રહ્યો. બસ એક જ વાત:
“મારે સુખલી ખાવી છે. અબી ને અબી. નઈં તો હાલો સલઘસમાં સુખલી ખાવા.”
“અરે ગાંડા. સુખડી આંય નથી વહેંચવાના.” વાલજીએ બીજી બીડી સળગાવતાં કહ્યું.
“તો ક્યાં વહેંચવાના છે?” ચંદુએ પૂછ્યું.
“ધરતીકંપ થયો છે ત્યાં.”
“ધલતીકંપ થાય ત્યાં સુખલી વહેંચાય?”
“એ… હા.”
“આંય ધલતીકંપ ક્યારે થાશે?”
“મર મૂઆ. આવું શું બોલસ?” કમુએ ચંદુના વાંહામાં એક ધબ્બો દઈ દેતાં કહ્યું.
ચંદુએ ભેંકડો તાણ્યો.
વાલજી ઉકળ્યો, “નવરીની. છોકરા પર હાથ ઉપાડસ? શરમ વગરની.”
“પણ જુવોને. કેવું બોલ્યો?”
“એને ખબર પડે છે?” વાલજીએ હોલવાઈ ગયેલી બીડીનો કુંડીમાં ઘા કરતાં કહ્યું. “ભાળય, કોઈ દાડો છોકરા પર હાથ ઉપાડ્યો છે!.મારા જેવો કોઈ ભૂંડો નહીં હોય.”
“ઉપાડવોય પડે.” કમુએ જવાબ દીધો.
એ જવાબ પર વાલજી ખાટલામાંથી ઊભો થઈ ગયો ને કમુને મારવા ફરી વળ્યો. રેવા પોતાના ઝૂપડામાં જતી રહી. ચંદુ બીકનો માર્યો સુખડીને ભૂલી ગયો ને ગંગાની પાસે જઈને ઊભો રહી ગયો. ગાળાગાળી સાંભળીને બીજાં ઝૂંપડામાંથી કોઈને જોવા આવવાની જરૂર લાગી નહીં.રસ્તે જનારા થોડી વાર ઊભા રહીને ચાલ્યા ગયાં.
થોડી વાર પછી એ તમાશો પણ બીજું ઝૂપડું શોધવા ત્યાંથી જતો રહ્યો. ફરીથી બધું હતું એમ ને એમ જ ! વાલજી ફરીથી ખાટલામાં લાંબો થઈ ગયો. કમુ ફરીથી ઘરનાં કામમાં વળગી.
ચંદુની જીભે ફરીથી ‘સુખલી’ નું રટણ શરૂ થઈ ગયું. “મા….મારે સુખલી ખાવી છે.” તેણે કમુની પાસે આવીને રડતાં રડતાં કહ્યું.
કમુથી રહેવાયું નહીં તે બહાર આવી. “આજે તમારી પોટલીના પૈસા બચ્યા છે તો આ છોકરાને કાંઈક ભાગ તો લઈ દો” તેણે વાલજીને કહ્યું.
“હેં……” વાલજી બોલ્યો.
“હેં હેં. શું કરો છો? એના નસીબના હશે એમ માનો ને બિચારાનો કજિયો ભાંગો.”
“હા. સાલી એ વાત સાચી થઈ. હાલ્ય દીકરા આજે તો તને ચોકલેટ ખવડાવું.” વાલજી ખાટલામાં બેઠો થઈને બોલ્યો.
ચોકલેટનું નામ સાંભળીને ચંદુ રાજી થઈને કૂદવા માંડ્યો. એની ચડ્ડી પાછી ગોઠણની નીચે પહોંચી ગઈ.
વાલજી ખીજાયો. “આની ચડ્ડીનાં તો ઠેકાણાં નથી. તબાલામાંથી એને દૂકાને લઈ જાઉં.”
“એવું જ હોય. આપણે કાંઈ અલકાપુરીમાં નથી રહેતાં સમજ્યાં?”
“એટલે? માણસની રીતે નહીં રહેવાનું?”
“જોઈ હવે તમારી માણસની રીત.” કમુએ છણકો કર્યો.
“તું મારી વાત રહેવા દે. માણસના પેટની હો તો મારી હારે મગજમારી રહેવા દે કહું છું. નહીં તો…..” વાલજી ઊભો થઈ ગયો.
“સારું હવે. હાથ ઉપાડવાની કાંઈ જરૂર નથી. બહુ થઈ ગયું છે આજે.”
“તો મગજમારી કેમ કરી?”
“નહીં કરું હવે. જાવ.”
“છોકરાને ચડ્ડી સરખી પહેરાવ.”
“હું શું કરું? રહેતી જ નથી.”
“ના કેમ રહે? સૂતળી બાંધ. તારું નાડું બાંધ. મારે બધું કહેવાનું…નવરીની…”
વાલજી બબડતો રહ્યો. કમુએ ચંદુની ચડ્ડીને એની કમર સાથે સૂતળીથી કચકચાવીને બાંધી દીધી.
“જાવ.” કમુએ ચંદુને મીઠો ગુસ્સો કરીને કહ્યું. ચંદુ મલકાતો મલકાતો વાલજી પાસે ગયો.
વાલજી ઊભો થયો. ચંદુનું બાવડું પકડીને તે બોલ્યો…. “હાલો. હીરો હીરાલાલ.”
ચંદુ ખડખડાટ હસી પડ્યો. કમુ વહાલથી ચંદુને જોઈ રહી…ચંદુએ વાલજીની આંગળી પકડી.
…ને ધનિયાએ વાલજીના ઝૂંપડાની સામે જ રસ્તાની કોરે સાઈકલ ઊભી રાખી દીધી.
વાલજીને થોડીઘણી સમજણ પડી ગઈ. ચંદુને લઈને તે ધનિયા પાસે પહોંચ્યોં.
“કેમ લ્યા? છે કાંઈ ખબર?” વાલજીએ પૂછ્યું.
“હા.માલ આઈ ગયો છે એ કહેવા આયો છું.” ધનિયાએ ધીમેથી કહ્યું.
“હત તેરીકી. હું તો આ છોકરાને ભાગ અલાવવા જતો’તો.”
“મેં તો મારી ફરજ પૂરી કરી. હવે તમે જાણો.”
“એમ કર ને. તું જા. હું તારી પાછળ પાછળ જ આયો…” વાલજીએ ત્વરિત નિર્ણય લઈ લીધો. ધનિયાએ સાઈકલ દોડાવી.
ચંદુ પાસેથી આંગળી છોડાવતાં વાલજીએ કહ્યું: “તને કાલ ચોકલેટ લઈ દઈશ હોં.”
ચંદુ રડવા જેવો થઈ ગયો. કમુને દૂર ઊભા ઊભા જ વાત સમજાઈ ગઈ. “કહું છું કે આજ ના જતા હોં. બિચારા છોકરાને ભાગ વગરનો ના રાખતા.” તેણે બૂમ પાડીને કહ્યું.
“તું ચૂપ મર.” વાલજીએ સામી બૂમ પાડી.
ચંદુને મૂકીને વાલજી ચાલતો થયો. કમુએ કકળાટ કર્યો પણ વાલજીએ પાછું વળીને જોયું જ નહીં. ચંદુએ રડ્વાનું શરૂ કર્યું. રેવા ઝૂંપડામાંથી બહાર આવી.
“શું થયું કમુ?” તેણે પૂછ્યું.
“ધનિયો……એની માનો…….ક્યાંથી આવી પડ્યો? એનું નખ્ખોદ જાય. મારા છોકરાની મનની મનમાં રહી ગઈ.”
“મા…..સુખલી ખાવી છે.” ચંદુએ આવીને કહ્યું.
કમુએ એને છાતીએ વળગાડ્યો. “અલી બોન. આજે આનો બાપ ભાગ લેવા લઈ જતો’તો ત્યાં તો નખ્ખોદિયો ધનિયો આંય પોગી ગયો ને આના બાપને પીવા બોલાવી ગયો.”
“અરેરે…”
”બિચારો એટલો રાજી થઈ ગયો’તો…પણ નસીબમાં નહિ હોય તઈંને…નહિતર આજે તો માલેય નહોતો આયો. કોણ જાણે!ધનિયો શું કહી ગયો કે એ તો આને મૂકીને થયા હેંડતા. હવે જોજે બેય જણા પી….ને જ આવશે.”
“મારો ધણી તો કોઈની વાદે ચડે જ નહીં. ” રેવાએ પોતાના ધણીનાં વખાણ શરૂ કર્યાં…..
કમુ પોતાના નસીબનો દોષ કાઢતી રહી……..સમય લથડિયાં ખાતો આગળ ચાલ્યો….કમુ ચૂલે વળગી…
ગંગા ચંદુને પટાવીને રમવા લઈ ગઈ. એક ખાબોચિયા પાસે બંને રમવા લાગ્યાં.
…એકદમ જ ચંદુ ઊછળી ઊછળીને કૂદકા મારવા માંડયો. “સુખલી…સુખલી….” તે તાળીઓ પાડી પાડીને બોલ્યા માંડયો…..
ઝૂંપડાની અંદર ચૂલો ફૂંકતી કમુનું રોમરોમ રાજી થઈ ગયું. તેણે માન્યું કે, મૂઆને અક્કલ આવી હશે એટલે જ છોકરા સારું મીઠાઈ-બીઠાઈ લાવ્યો હશે…..તે દોડતી બહાર આવીને જોઈ રહી….
ને જોતી જ રહી ગઈ… તેને બે ધડી તો સમજણ પણ ના પડી કે છોકરાના રાજીપા પર હસવું કે રડવું.
રસ્તાને કાંઠે પડેલાં ખાબોચિયાના ભીના કાદવમાં ગંગાએ ચાકાથી આંકા પાડ્યા હતા. એ ખરેખર સુખડીના ટૂકડા હોય તેમ એક પછી એક ચોસલું કાઢી કાઢીને તે બાજુમાં સંભાળીને મૂકતી જતી હતી.
સુખલી આવી હોય એ જાણીને ચંદુ ખુશીનો માર્યો કૂદવા માંડ્યો હતો.
…ને કમુ હસવા માંડી. મન મૂકીને હસવા માંડી. તેની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં તો ય હસતી રહી.
“અલી….ગાંડી તો નથી થઈ ગઈને?” રેવાએ પૂછ્યું.
“જો તો ખરી.” કમુએ કાદવનાં ચોસલાં તરફ આંગળી ચીંધી. રેવા હસી.
રેવા હસી એટલે કમુ વધારે હસવા માંડી……
“અલી બોન બસ કર. ગાંડી થઈ જઈશ.” રેવા બોલી. પણ કમુ તો હસતી જ રહી….
… ને કમુ અટકી ગઈ. જાણે વીણાનો તાર તૂટી ગયો. તે હોઠ બીડીને સ્થિર નજરે રસ્તા તરફ જોઈ રહી.
રસ્તા તરફથી વાલજી લથડિયાં ખાતો ખાતો ઘર તરફ આવી રહ્યો હતો.
***********
Like this:
વાહ આઝાદી!
મિત્રો,
આપણે આઝાદ દેશના નગરિકો છીએ. ક્યારેક ક્યારેક સાંભળવા મળે છે કે: આપણે ત્યાં સવાઈ લોક્શાહી છે. ઘણી વખત અન્યને ત્રાસ આપીને પણ આપણે આપણા અધિકારો ભોગવી શકીએ છીએ. વાણી સ્વાતંત્ર્ય કે ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય પર સહેજ પણ ઘોબો પડે તો આપણે ઊંચાંનીચાં થઈ જઈએ છીએ. ઘણાંને તો વળી “લાવ્ય ઘોડો ને કાઢ્ય વરઘોડો” ની જેમ રાતોરાત અમેરિકા કે યુરોપ જેવું અહીંયા જોઈએ છે અને એના અભાવમાં એમના દિમાગ ફાટી જાય છે. પરંતુ સામા પક્ષે શિસ્ત,સંયમ,સમજણ કે ફરજ નિભાવવાની વાત આવે તો હાથ અધ્ધર! કદાચ આપણા સત્તાધીશોને આવા નાગરિકો જ ખપે છે.
અમને લાગે છે કે: આપણે સહુ પૂરેપૂરાં નહીં તો થોડાંઘણાં “નાથિયા” જેવા છીએ. તમને થશે કે: આ “નાથિયો” વળી કોણ?
તો વાંચો આ વાર્તા અને ઓળખો ”નાથિયા”ને.
વાહ આઝાદી! —– યશવંત ઠક્કર
નાથિયાનું નામ ખરેખર તો નાથાલાલ જ હતું, પણ તેના શેઠને જે ચાર-પાંચ કહેવતો આવડતી હતી તેમાંની એક કહેવત ‘નાણાં વગરનો નાથિયો’ હતી. આ કહેવત નાથાલાલ માટે સાચી પાડવી હોય તેમ શેઠ તેને નાથિયો જ કહેતા. લખવામાં પણ ‘નાથિયા ખાતે ઉધાર’ જ લખતા. શેઠના ગ્રાહકો પાસે પાસે પણ નાથિયાને નાથાલાલ કહેવાનું વાજબી કારણ હતું નહીં એટલે તેઓ પણ નાથિયાને નાથિયો જ કહેતા. વર્ષોથી નાથિયા નાથિયા સાંભળીને તે પણ પોતાનું સાચું નામ નાથિયો હોવાનું જ માનતો થઈ ગયો હતો. અને તે એટલે સુધી કે કોઈ ભૂલેચૂકેય તેને નાથાલાલ કહે તો તેને મશ્કરી લાગતી અને કોઈ વખત સામેવાળાને કહી પણ દેતો કે “બોલવામાં ધ્યાન રાખતો જા.”
નાથિયો “રામકૃપા હિન્દુ હોટેલ”ના વર્ષો જૂનાં બોર્ડવાળી ચાની હોટેલમાં નોકરી કરતો હતો. તેનું કામ ગ્રાહકો પાસેથી ઓર્ડર લઈને કારીગરને કહેવાનું. ગ્રાહકોને ચા આપવાનું અને ખાલી કપરકાબી ઉઠાવવાનું હતું. અતિશય આવશ્યક લાગે ત્યારે ટેબલ પર પોતું ફેરવી લેવાની તેમજ પાણીના ખાલી થયેલા કે અર્ધા ખાલી થયેલા પ્યાલાઓંને ફરીથી આખા ભરીને ટેબલ પર મૂકી દેવાની કામગીરી તેણે કરવાની રહેતી. આ સિવાય શેઠ તરફથી કૂવામાં પડવા સહિતનો જે હુકમ થાય તેનું પાલન કરવા માટે તત્પર રહેવું પડતું. આ બધું શેઠના મોઢામાંથી સતત નીકળ્યે જતી ગાળો સાંભળતાં સાંભળતાં કરવાનું રહેતું.
નાથિયાને આખા દિવસનો પગાર સાંજે રોકડો મળી જતો. જેમાંથી તે બીડીની એક જૂડી ખરીદતો અને બાકીના પૈસાનું મટકું રમી નાંખતો. ખાવાનું બન્ને સમયનું શેઠ તરફથી મળતું. કોઈ વાર નાનું મોટું મટકું લાગી જાય તો નાથિયો બીડીના બદલે સિગારેટ પીએ ને રાત્રે જમ્યા પછી પાનનો ડૂચો મારે અને છેલ્લા ‘શો’માં એકાદ ફિલ્મ જોઈ નાંખે. તેનો પહેરવેશ સસ્તામાં ખરીદેલાં રંગબેરંગી પેન્ટ ને બુશર્ટ, ગળામાં રૂમાલ અને પગમાં ટાંચણી મારીને અટકાવી રાખેલી પટ્ટીવાલા સ્લીપર. મોકો મળે ત્યારે નાથિયો પોતાના માથા પર કાંસકો ફેરવી લે અને કારીગરને આંખ મારીને પૂછી લે, “બરાબર છે ને?”
નાથિયાના શેઠનું નામ એક જમાનામાં ચંપકિયો હતું. પણ નાણું વધવાની સાથે સાથે ચંપક થઈને ચંપકલાલ થયેલું. જો કે તેમની રીતભાત પરથી કોઈને એવું લાગે નહીં કે આ માણસે ક્યારેય ગરીબી જોઈ હોય. હકીકતમાં ચંપકલાલ પોતાનો ભૂતકાળ ખૂબી પૂર્વક ભૂલી ગયા હતા અને તે એ હદ સુધી કે દુનિયામો કોઈપણ ગરીબ માણસ તેમની નજરમાં ગાળ ખાવાને લાયક હતો. પરંતુ એમ જો બધાને ગાળો આપવા જાય તો સ્વાભાવિક છે કે તેમના ધંધાનું અથવા તો તેમનું પોતાનું ઉઠમણું થઈ જાય. એટલે જ આપી શકાય તેટલી ગાળો જેના તરફથી પ્રત્યાઘાતની કોઈ સંભાવના નહોતી એવા નાથિયાને જ આપતા.
ચંપકલાલ માટે ગાળો બોલવી તો નાથિયા માટે ગાળો સાંભળવી એ શ્વાસોશ્વાસ જેટલી સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા હતી. નાથિયાને તો ગાળો સાંભળવાનું એટલું બધું વ્યસન થઈ પડયું હતું કે કોઈક દિવસ શેઠ થોડા સમય માટે ગાળો ના બોલે તો તેનું માથું દુખવા લાગતું. કદાચ શેઠની તબિયત બરાબર નહીં હોય એવી શંકાથી શેઠની તબિયતના સમાચાર પણ પૂછી લે કે “શેઠજી, કેમ ઢીલા ઢીલા છો.” જે સાંભળતા જ શેઠ બે ચાર ગાળો સંભળાવીને કહી દેતા કે “મારી ચિંતા કર્યા વગર તારું કામ કર ને.” અને ત્યારે નાથિયો જાણે કોઈ ભાવતું ભોજન મળ્યું હોય તેમ તૃપ્ત ચહેરે અને મુક્ત મને હસી લેતો.
શેઠ અને નોકરના આવા સમજણપૂર્વકના સંબંધને મોટા ભાગના લોકો વાજબી ગણતા પણ શેઠના એક મિત્ર નવનીતલાલની દૃષ્ટિએ આ સંબંધ અન્યાયી હતો.
નવનીતલાલનું નામ પણ એક જમાનામાં નવલો હતું. નાણાંના વધારા સાથે નવલ થઈને નવનીતલાલ થયું હતું. જોકે તેઓ પોતાનું મૂળ નામ ભૂલ્યા નહોતા. ભિખારીને પાઈ પૈસો આપી દેતા. કોઈ બહુ ભૂખ્યો લાગે તો નાસ્તો પણ બંધાવી આપતા. પોતાની કાપડની દુકાન હતી. સાત-આઠ નોકરો હતા. તે તમામને નવનીતલાલ માનથી બોલાવતા. દરેકને વાજબી પગાર આપતા અને બેન્કમાં ફરજિયાત બચત કરાવતા. વારતહેવારે બધાને પોતાને ઘેર જમાડતા. કોઈ નોકરને બીડીનું વ્યસન હોય તો તે છોડી દેવા માટે વારંવાર સમજાવતા. પોટલીબાજને તો તરત રજા આપી દેતા. ગાળ પોતે બોલે નહીં ને દુકાનમાં કોઈને બોલવા દે નહીં. આથી ઘણાંખરાં નોકરોને નવનીતલાલની દુકાન પાંડુંરંગ દાદાની શિબિર જેવી લાગતી અને થોડા દિવસોમાં જ નોકરી છોડીને જતાં રહેતા. અડીખમ મનના ચારેક માણસો મજબૂરીથી ટક્યા હતા અને બાકીના સુખદુ:ખની જેમ આવનજાવન કરતા રહેતા.
એક દિવસ નવનીતલાલ ચંપકલાલની હોટલે બેસવા આવ્યા ત્યારે વાતવાતમાં પોતાની વેદના રજૂ કરી કે “ખૂબ સારી રીતે રાખું છું. છતાંય નોકરો ટકતા નથી.”
ચંપકલાલે સિગારેટ સળગાવતા જવાબ આપ્યો કે “નોકરને નોકરની રીતે રખાય. એને બહુ ચડાવાય નહીં. પગની જૂતીને માથા પર રાખીએ તો લોકોને હસવાનું મળે.”
બચાવમાં નવનીતલાલે પોતાના ભૂતકાળની તેમજ પોતે વેઠેલા દુ:ખોની વાત કરી અને “ઈશ્વરકૃપાથી પાંચ પૈસા થયા છે તો માણસાઈ છોડવી નહીં.” એવો વિચાર રજૂ કર્યો. ત્યારે ચંપકલાલે સિગારેટ પરથી રાખ ખંખેરતા કહ્યું, “એમાં માણસાઈ ક્યાં વચમાં આવી? હું તો એટલું જાણું કે ધંધો ધંધાની રીતે થાય. ધંધો કરતી વખતે સંતોની અમૃતવાણી ભૂલી જવાની. મોરારીબાપુની કથા સાંભળીને લોકો છેલ્લે બસમાં ચડવા માટે ધક્કામુક્કી કરે છે કે નહીં? કારણ કે ના કરે તો રહી જાય હવા ખાતાં. આ કાંઈ થોડું અમેરિકા છે? શ્રોતા તરીકે આપણી ફરજ કથા સાંભળવાની છે તો મુસાફર તરીકે આપણી ફરજ ધક્કામુક્કી કરવાની છે. મનેકમને આપણે આપણી ફરજ બજાવવી જ પડે. તારા નોકરો જતા રહે છે. ને મારા ટકી રહે છે. મારો કારીગર પોટલીબાજ છે. એટલે હું એને પીવા દઉં છું. આ નાથિયો મારી ગાળો ખાઈને પણ પડ્યો રહે છે. કારણકે હું એને બીડીઓ પીવાની ના પાડતો નથી. એને મટકાંની આદત છે તો રમવા દઉં છું. આપણે કેટલા ટકા? જો આપણા નોકરો પાસે બે પૈસા ભેગા થાય તો આપણી નોકરી છોડવાનો વિચાર કરે ને?
“પણ આ તો તમારા નોકરનું જ નહીં, તમારું પણ અધ:પતન કહેવાય.”
“એ તારે જે ગણવું હોય તે ગણ. દરેકને પોતાની સ્વતંત્રતા જાળવવાનો હક છે. લાખો લોકો કથા સાંભળે છે પણ તારા જેવો પાલન કરનારો મેં જોયો નથી. તું તો બીજાને સુધારવા નીકળી પડયો છે. આ તો સામા પ્રવાહમાં તરવા જેવી વાત છે.”
બંને વચ્ચે આવા સંવાદો તો અવારનવાર થયા કરતા પણ તે દિવસે વાત વટે ચડી ગઈ. નવનીતલાલે કહ્યું કે, “તારો નાથો જો મારે ત્યાં નોકરી કરવા આવે તો એની જિંદગી સુધારી દઉં” તો ચંપકલાલે કહ્યું કે, “લઈ જા પ્રેમથી” એટલું જ નહીં, તુરત ગાળ દઈને બોલાવ્યો ને કહી દીધું “જા, નવનીતલાલની દુકાને નોકરી કરવા.”
નાથિયાના માથે જાણે આભ પડ્યું, તેણે હાથ જોડ્યા, “હવે જાતી જિંદગીએ હું શેઠ શું કામ બદલું? ગમે તેવા તોય મારા શેઠ ચંપકલાલ. મને બીજો ના ફાવે. તમારી લડાઈમાં મારી જિંદગી શું કામ બરબાદ કરો છો?
પણ ચંપકલાલે કહ્યું, “તારે જવું જ પડશે. મારી ઈજ્જ્તનો સવાલ છે. તું ના જાય તો પણ હું તને નહીં રાખું.”
નાથિયો ના છૂટકે હોટલ છોડીને નવનીતલાલની સાથે જવા નીકળ્યો. બાપના કહેવાથી છોકરાને ચાલુ ‘ચિત્રહાર’ છોડવું પડે ત્યારે તેની માનસિક હાલત જેવી હોય તેવી જ હાલત નાથિયાની હતી. મનોમન તે નવનીતલાલને ડ્રાયવરછાપ કડક ગાળો ભાંડતો હતો.
રસ્તામાં જ નવનીતલાલે નાથિયાને તૈયાર લેંઘો-ઝભ્ભો પહેરાવ્યા અને કહ્યું કે “થોડા દિવસ આનાથી ચલાવ પછી આપણી દુકાનેના જ સરસ કાપડનાં કપડાં સીવડાવી દઈશ. કપડાં હંમેશા આપણું વ્યક્તિત્વ જળવાઈ રહે એવાં પહેરાય. રંગબેરંગી કપડામાં તો આપણે સર્કસના જોકર જેવા લાગીએ.”
પહેલો દિવસ તો નાથિયા માટે ખૂબ જ ત્રાસદાયક રહ્યો. આખા દિવસમાં માત્ર બે વખત જ ચા પીવા પામ્યો. બીડી તો દુકાન બંધ થયા પછી જ સળગાવી શક્યો. ‘બોલવામાં ધ્યાન રાખતો જા’ એવી સલાહ તો નવનીતલાલે કેટલીય વખત આપી પણ નાથિયાથી વારંવાર ચંપકલાલની માનીતી ગાળ બોલાઈ જતી હતી. છેવટે તેણે લાચારી વ્યક્ત કરતાં કહ્યું , “તમે ગમે તેટલું કરશો પણ મારાથી…..તો બોલાઈ જ જશે. એ મારા જૂના શેઠની યાદગીરી છે.”
નવનીતલાલે નાથિયાને ચંપકલાલ તેમજ ચંપકલાલની હોટલ ભૂલી જવા માટે અને નવી જિંદગી શરૂ કરવા માટે ખાસ્સી વાર સુધી સમજાવ્યો પણ નાથિયાથી એ બધું ભૂલ્યું ભુલાતું નહોતું. એ ગાળો, એ ચા, એ બીડીઓ, એ મટકાંના આંકડા… તેને સતત યાદ આવતાં રહ્યાં અને આ બધાંનો વિરહ લાગ્યો હોય તેમ ચોથા દિવસે એ માંદો પડ્યો. જિંદગીમાં પહેલી વખત!
નવનીતલાલે નાથિયાને સરકારી દવાખાનામાં દાખલ કર્યો. થોડાંફળો લાવીને મૂક્યાં ને સલાહ આપી. “શાંતિથી આરામ કર અને સમયસર દવા લે. બિલકુલ સાજો થાય ત્યારે જ દુકાને આવજે. પગારની ચિંતા ના કરતો.”
ચારેક દિવસ પછી નવનીતલાલ નાથિયાની ખબર કાઢવા ગયા તો તે દવાખાનામાં હતો જ નહીં. એ તો બીજા જ દિવસે ખાટલો છોડીને નાસી ગયેલો. નવનીતલાલના હૃદયમાં આંચકો લાગ્યો. આટલી સંભાળ રાખી તોય દગો? શું ગરીબો પણ આટલા બેઈમાન હોઈ શકે છે?”
અનાયાસ જ નવનીતલાલ “રામકૃપા હિન્દુ હોટલ” પર પહોંચી ગયા તો ત્યાં નાથિયો, શેઠની ગાળો સાંભળતો સાંભળતો ને બીડીના ધુમાડા કાઢતો કાઢતો પોતાની મૌલિક રીતથી નોકરી કરી રહ્યો હતો.
“આવો નવનીત શેઠ” કહીને ચંપકલાલ હસ્યા. એ હાસ્ય, પોતે વિજય પામ્યા હોય એવા ભાવથી ભરપૂર હતું.
નાથિયો પણ હસ્યો. એ હાસ્યમાં જાણે ભરપૂર આઝાદી હતી.
“કેમ, ખાતરી થઈ ગઈને કે નોકર કેમ રખાય?” ચંપકલાલે સવાલ કર્યો.
“જેને ગુલામી જ ભોગવવી હોય એને ભગવાન પણ ન બચાવી શકે.” નવનીતલાલે ઊકળતી ચા જેવું મોઢું કરીને જવાબ આપ્યો.
“ગુલામી? તું કહે છે નાથિયાની જિંદગીને ગુલામી. કદાચ હું કહીશ પણ એ પોતે જ આ સ્થિતિને આઝાદી સમજે છે. તેનું શું?
‘પણ મારે ત્યાં શું ખામી હતી? વ્યસન નહીં, અપશબ્દ નહીં, મટકું નહીં. એ જ કે બીજું કશું?”
“બસ ત્યારે. એ બધું અહીંયા છે અને એ જ નાથિયાની આઝાદી છે.”
ત્યારે નાથિયો પણ હેં હેં કરતાં ત્યાં આવી પહોંચ્યો. “આ બધી ઊંચા માઈલી વાતો છે. હું ને મારા શેઠ સમજીએ. તમે નહીં સમજો.” તેણે ચાના કપ મૂકતાં કહ્યું.
તે દિવસે નવનીતલાલે પહેલી વખત નાથિયાને નાથિયા તરીકે જોયો.
[1990]
Like this:
મોટીબહેન
મિત્રો,
આવતી કાલે વુમન્સ ડે છે. આજે બે મહિલાની વાર્તા લઈને આવ્યા છીએ. એક મોટીબહેન અને બીજી નાની બહેન. સુખદુ:ખની વાતો કરતાં કરતાં નાની બહેને મોટી બહેનનએ એક સવાલ પૂછી નાખ્યો! … એ સવાલ ક્યો હતો અને એનો જબાબ મોટીબહેને કેવો અને કેવી રીતે આપ્યો તે જાણવા માટે આ વાર્તા વાંચવી જ રહી…
“મોટીબહેન” – યશવંત ઠક્કર
નયનાનો પત્ર આવ્યો. પૂરાં ચાર પાનાં ભરેલું લખાણ હતું. કુસુમબહેને બે વખત વાંચ્યો. એક વખત ઉતાવળે અને બીજી વખતે નિરાંતે. નયનાએ છેલ્લે લખ્યું હતું કે- વિશેષ વાતો રૂબરૂમાં કરીશું.
આખો પત્ર વાંચ્યા પછી વૈશાલીએ હસતાં હસતાં બોલી કે – મમ્મી મોટીબહેને કેવું કેવું લખ્યું છે નહિ? આટલું બધું લખતાં એમને કંટાળો નહીં આવતો હોય?
- હરખની વાતો લખવામાં કંટાળો શાનો? લખવામાં તો એ જીવ રેડી દે એવી છે. એ ભણતી ત્યારે એની નોટબૂકો વાંચવા માટે પડાપડી થતી. એક તો અક્ષરો તો મોતીના દાણા જેવા છે ને વળી લખાણ એવું લખે કે, જાણે સામે જ ઊભી ઊભી વાતો ન કરતી હોય! …
કુસુમબહેને તો આવે કેટલીય વાતોનું પુનરાવર્તન કરી નાંખ્યું. વૈશાલીએ આ વાતો અનેક વખત સાંભળી હતી. કુસુમબહેને અનેક લોકોના મોંઢે આ વાતો દોહરાવી હતી. વર્ષો વીતી ગયાં હતાં છતાં હજુ આજકાલની જ વાતો હોય તેમ તેઓ નયનાની હોશિયારીની વાતો થાક્યા વગર કરતાં.
નયના ભણવામાં હોશિયાર હતી, એ ગરબામાં નંબર લાવતી હતી, એને ગાવાનો ખૂબ શોખ હતો કે એ નાટકમાં પણ ભાગ લેતી હતી… વગેરે વાતોમાં સાંભળનારને રસ પડે છે કે નહીં એની પરવા કર્યા વગર કુસુમબહેન સતત બોલ્યા કરતાં ત્યારે વૈશાલી મનમાં ને મનમાં અકળાયા કરતી.
વૈશાલી કોમર્સના બીજા વર્ષમાં હતી. એણે કોર્સ પૂરો કરવા માટે ઉજાગરા શરૂ કરી દીધા. એની પરિક્ષા મે મહિનામાં હતી અને નયના એ પહેલાં આવી જવાની હતી. કુસુમબહેન તો નયના સાથે વાતો કરવામાં જ રોકાઈ રહેવાનાં હતાં.
****
રિક્ષા આવી. કુસુમબહેન દોડતા ઘરમાંથી ઘરની બહાર આવ્યા. નયના એમના ગળે વળગી પડી. મા દીકરી બંનેની આંખોમાં હર્ષનાં આંસુ ઊભરાઈ આવ્યાં. વૈશાલીએ સામાન ઊંચકીને ઘરમાં મૂક્યો. કુસુમબહેને નાનકડાં મયૂર અને મમતાને વારાફરતી ઊંચકીને વહાલ કર્યું.
પછીથી જેમ વૈશાલીએ વિચાર્યું હતું એમ જ થવા લાગ્યું. નયનાને ભાવે એવો નાસ્તો, નયનાને ફાવે એવી ચા, નયના માટે ખાસ સાચવીને રાખેલું અથાણું, નયનાને ભાવે એવું શાક, નયનાને ભાવે એવી દાળ, નયના માટે ખાસ ઓરડો ને નયના માટે ભેગી કરી રાખેલી વાતો…..
દર વખતે આમ જ થતું. નયના આવે એ પછી ઘરમાં જે કાંઈ થતું તે નયનાઓ ખ્યાલ રાખીને જ થતું. પંખાનું રેગ્યુલેટર કે ટી.વી. નું વોલ્યુમ પણ નયનાની ઈચ્છા પ્રમાણે જ રહેતું. વૈશાલીની દશા પણ ક્યારેક ક્યારેક પંખાના રેગ્યુલેટર જેવી થઈ જતી હતી.
બપોરે ગિરીશભાઈ દુકાનેથી જમવા આવ્યા
-કેમ છે બેટા? એમણે નયનાને પૂછયું.
-મજામાં છું બાપુજી.
-હરેશકુમાર શું કરે છે?
-એ પણ મજામાં છે, બાપુજી.
-ને તારાં ટાબરિયાં સારાં છે ને?
-હા. બાપુજી.
-તો બસ.
ગિરીશભાઈ હાથપગ ધોઈને બાથરૂમમાંથી બહાર આવ્યા એ દરમ્યાન નયનાએ મયૂર અને મમતાને બૂમ પાડીને બોલાવી લીધાં.
-જુઓ, આ મારા બાબુજી છે એમને પગે લાગો . નયનાએ છોકરાંને કહ્યું.
બંને બાળકો ગિરીશભાઈના પગમાં લાંબા થઈ ગયાં. કુસુમબહેને વહાલથી બંનેને ઊભાં કર્યાં. ગિરીશભાઈએ બંનેનાં માથાં પર હાથ ફેરવ્યો.
છોકરાંને જે જોઈએ તે આપજો. ગિરીશભાઈએ કુસુમબહેનને કહ્યું ને જમવા બેઠાં.
દર વખતે આમ જ થતું. નયનાના આગમનથી ગિરીશભાઈની દિનચર્યામાં ખાસ ફરક પડતો નહીં. એમનો ખોરાક પણ સાદો જ રહેતો. નયના આગ્રહ કરતી ત્યારે તેનું માન રાખવા એકાદ બટકું મીઠાઈનું કે ફરસાણનું ખાઈ લેતા ને કહેતા: બેટા……મને આવુંબધું હવે ફાવતું નથી. તમે ધરાઈને ખાઓ. મારા તો મારા શાક-રોટલા ભલાં!
રાત્રે પણ તેઓ બેચાર વાતો કરીને પોતાની પથારી ભેગા થઈ જતાં.
ને પ્રણવ તો મનમોજી હતો. એ તો રમવામાંથી જ નવરો પડતો નહોતો. મોટીબહેનની વાતો એને સમજાતી નહોતી. પણ મોટીબહેન સાસરેથી આવે એ એને બહુ જ ગમતું. મયૂર અને મમતાને એ ખૂબ જ રમાડતો. વિદાય લેતી વખતે નયના કુસુમબહેનના ગળે વળગીને રડી પડતી ત્યારે તે પણ રડવા જેવો થઈ જતો.
-અલ્યા, તં તો સંજયદત્ત જેવો ઊંચો થઈ ગયો છે ને? નયનાએ પ્રણવની મજાક કરી ત્યારે તે શરમાઈ ગયો.
વાતવાતમાં એકાદ ફિલ્મને યાદ કરવી કે કોઈને કોઈ અભિનેતા કે અભિનેત્રીનું ઉદાહરણ આપવાની નયનાને આદત પડી ગઈ હતી. કેટલાંક ગીતો તો તેને આખે આખં યાદ હતાં. એમાંય ‘આરાધના’ કે ‘કટીપતંગ’નું ગીત જ્યારે ટી.વી.ના પરદા પર જોતી ત્યારે ખૂબ જ ભાવુક થઈ જતી. દોઢ દાયકા પહેલાંનો સમય તેની આંખોમાં ઉછાળે ચડતો. વૈશાલી જાણીજોઈને રાજેશખન્નાની નાની અમસ્તી ટીકા કરતી તે પણ તેનાથી સહન થતું નહીં. રાજેશખન્નાની લોકપ્રિયતાનું લાંબું લાંબું વર્ણન કર્યા પછી તે કહેતી: તને શી ખબર પડે? એ તો અમારા જમાનાનો સુપર સ્ટાર હતો.
વૈશાલીને વિચાર આવતો કે: મોટીબહેનનો પણ જમાનો હતો ખરો! … ને બીજી જ ક્ષણે તેનું મન હા પાડતું. તેને મમ્મીના મોઢેથી સાંભળેલી મોટીબહેનની વાતો સાંભરી આવતી.
વારંવાર ભૂતકાળમાં ડૂબકીઓ મારવાની મોટીબહેનની આદતથી વૈશાલીને નવાઈ લાગતી. વૈશાલીની પોતાની પાસે ભૂતકાળ કે વર્તમાનની વાતો નહોતી, કદાચ હતી તો કોઈને કહેવા માટે નહોતી !
-અલી, તું વધારે ના ખાતી. બહુ જાડી થઈ જઈશ તો…..નયનાએ રાત્રે વૈશાલીને ટકોર કરી.
મોટીબહેનને વચ્ચેથી જ અટકાવીને વૈશાલીને કહ્યું: “આપણે તો ખાઈ-પીને મસ્તીથી જીવવામાં માનીએ છીએ, મોટીબહેન. પછી જે થવું હોય તે થાય.
-હમણાં મસ્તીથી જીવી લે. લગ્ન થશે પછી ખબર પડશે કે મસ્તીથી કેમ જીવાય!
-કેમ? લગ્ન પછી મસ્તીથી ન જીવાય?
-ન જ જીવાયને! જવાબદારી આવી જાય પછી તો મસ્તી ઊભી પૂંછડીએ ભાગે!
-જવાબદારી વળી શાની?
-ઘર સાચવવાની, ઘરવાળાને સાચવવાની. સાસુ-સસરાને સાચવવાની.
-એ બધાં નાનાં કીકલાં હશે?
-નાનાં કીકલાં તો ઘણાં સારા…..
નયના આગળ બોલે એ પહેલાં કુસુમબહેન આવી ગયાં.
-શું છે? કોની વાત કરો છો? તેમણે પૂછ્યું.
-કોઈની નહીં, મમ્મી. આ તો હું વૈશાલીને કહું છું કે જવાબદારી ઉપાડતા શીખી જજે જેથી સાસરે તકલીફ ના પડે. નયનાએ કહ્યું.
-જવા દે ને એની વાત. એ તો માથાની ફરેલી છે. દુ:ખી થવાની છે. મારી તો એકેય વાત એ ધ્યાનમાં લેતી નથી. એને કૉલેજ કરવા દીધી એ જ મોટી ભૂલ થઈ ગઈ છે.
-હું એને સમજાવી દઈશ, મમ્મી. તમે ચિંતા ના કરો. નયનાએ ધરપત આપી.
-મારે કશું સમજવું નથી. હું જે છું તે બરાબર છું. વૈશાલીએ ગરદનને ઝાટકો મારીને કહ્યું.
નયનાનો ચહેરો ઝાંખો થઈ ગયો.
-એના બોલ્યા સામું ના જોઈશ. એ આજકાલ ચઢી વાગી છે. કુસુમબહેન બબડયાં.
દર વખતે આમ નહોતું થતું. આ વખતે પહેલે જ દિવસે આવું થઈ ગયું.
મોડી રાત સુધી નયના કુસુમબહેનના મોંઢે પોતાની, બાળકોની ને પોતાના પતિની વાતો કરતી રહી. એ વાતો સાંભળવા વૈશાલી બેઠી નહીં, એ તો પથારીમાં જઈને ઘસઘસાટ ઊંઘી ગઈ.
નયનાને એ આઘાત જીરવવામાં રાત આખી પડખાં ફેરવવા પડ્યાં.
*****
બીજે દિવસે નયના મન મૂકીને વૈશાલી સાથે બોલી નહીં. એને એમ હતું કે વૈશાલી પોતાની માફી માંગશે. પણ વૈશાલી તો જાણે કશું જ બન્યું ના હોય તેમ ‘મોટીબહેન’ ’મોટીબહેન’ જ કરતી રહી. છેવટે બપોરે નયનાએ જ વૈશાલીને પૂછ્યું: “તું આજકાલમાં બ્યુટીપાર્લરમાં જવાની છે?”
-નક્કી નથી. કેમ?
-જાય તો મને સાથે લઈ જજે.
-એમાં શું? આપણે આજે જ જઈ આવીએ.
બ્યુટીપાર્લરમાંથી આવ્યાં પછી નયના ક્યાંય સુધી અરીસા સામે ઊભા રહીને વાળમાં કાંસકો ફેરવતી રહી ને એ બહાને પોતાનો ચહેરો જોતી રહી.
-મમ્મી મોટીબહેન તો ક્યારનાં ઊભાં ઊભાં અરીસામાં પોતાનું મોઢું જોતાં હતાં. વૈશાલી બોલી.
-બિચારીના મોઢા પર લોહી ક્યાં રહ્યું છે?
-મમ્મી, એવું કેમ થયું હશે? મોટીબહેન પહેલાં તો સ્માર્ટ હતાં, નહીં?
કુસુમબહેને નયના પહેલાં કેવી હતી એની વાત માંડી. નયનાના રતુમડા ગાલ, લીંબુની ફાડ જેવી આંખો, નાગણ જેવો ચોટલો, હરણી જેવી ચાલ….એ બધી વાતો કર્યા પછી બોલ્યાં:”જોતાં જ કોઈની નજર લાગી જાય એવી હતી બિચારી. દેશપરદેશથી માગાં આવવા માંડ્યા હતાં. તારા બાપુજીએ જ ના પાડી હતી કે ના, પરદેશમાં તો આપવી જ નથી ને અજાણ્યામાં પણ આપવી નથી. એ તો જ્યાં અંજળ હોય ત્યાં જ થાય. હરેશકુમારનું કુટુંબ તો જાણીતું હતું. મામાની ભાવના માટે મામા-મામી સાથે અમે પણ હરેશકુમારને જોવા ગયાં હતાં. એ વાત આગળ વધી નહીં. પણ છ મહિના પછી એ લોકોએ જ નયનાનું માગું નાંખ્યું. કુટુંબ સારું. ખાદ્યેપીદ્યે સુખી. પછી શું જોવાનું હોય? સુખી છે બિચારી.
-કોની વાત કરો છો? નયનાએ રસોડામાં આવીને પૂછ્યું.
-મોટીબહેન અમએ તમારી જ વાતો કરતાં હતાં. વૈશાલીએ નયનાની આંખો નીચેનાં કાળાં કૂંડાળાં તરફ જોતાં કહ્યું. …. -મમ્મી કહેતાં હતાં કે મોટીબહેન ખૂબ સુખી છે.
-સુખી તો છું જ ને. નયના ફિક્કુ ફિક્કુ હસીને બોલી. … – જો વૈશાલી સાચું સુખ તો મનમાં જ છે. મનથી માનીએ તો સુખી અને ના માનીએ તો દુ:ખી. બાકી બધી વાતનું સુખ કોઈને હોતું નથી.
પછી તો નયના પોતાના સુખની વાતો સતત કરતી જ રહી: હરેશ્કુમારે એક નવો ફલેટ નોંધાવ્યો છે. ધનતેરશના દિવસે જ બે તોલા સોનું લીધું. મયૂરનો ચિત્રકામમાં હંમેશા પહેલો નંબર આવે છે. મમતા સારું નૃત્ય કરે છે. સાસુ પહેલાં કરતાં હવે ઠંડા પડ્યાંછે. નણંદના લગ્ન થશે પછી એનું જોર પણ ઓછું થશે. હરેશકુમારને તો નવું નવું ખરીદવાનો બહુ જ શોખ. હમણાં જ ટીવી બદલાવી નાંખ્યું. છ મહિનામાં તો જૂના ડાઈનિંગ ટેબલનો પણ ફેંસલો થઈ જશે.
- પણ તમારું શરીર તો જૂઓ મોટીબહેન. વૈશાલી બોલી: હું હરેશકુમારને કહેવાની છું કે તમે મારી મોટીબહેનનીઆ કેવી દશા કરી નાંખી છે!
- ના…ના. તું એવું ન કહેતી. નયના ભયભીત થઈ ગઈ. .. -મમ્મી, વૈશાલીને કહી દેજો કે આડુંઅવળું ન બોલે . નહીં તો….
-પણ એમાં શું ખોટું કહેવાનું છે? જે છે તે જ કહેવાનું છે ને? વૈશાલી બોલી.
- તને સમજણ ન પડે. જમાઈ ને જમ સરખા. એક પણ શબ્દ ખોટો બોલાઈ જાય તો સહન નયનાએ જ કરવું પડેને? કુસુમબહેન બોલ્યાં.
- જમાઈ! વૈશાલી હાથનો લટકો કઈને બોલી: તમે લોકો જ પહેલાં જમાઈને વધારે પડતાં માનપાન આપો પછી જમાઈ ચઢી વાગે ને જમ થઈ જાય. તમને લોકોને નોર્મલ લાઈફ જીવતાં આવડતું જ નથી.
- અત્યારે તારે જેમ બોલવું હોય તેમ બોલી લે. વખત આવશે ત્યારે તને પણ સમજણ પડશે. નયના બોલી.
પરતુ નયનાના શબ્દો સાંભળવા વૈશાલી ઊભી જ નહોતી રહી.
નયના માટે આ બીજો આઘાત હતો.
*******
- વૈશાલી. હું આવી એને દસ દિવસ થઈ ગયાં. તું તો આ વખતે પિક્ચર જોવા જવાનું નામ જ નથી લેતી.
- ટી.વી. પર એટલી ફિલ્મો બતાવે છે કે હવે તો થિયેટરમાં જવાનું મન જ થતું નથી. વૈશાલીએ જવાબ આપ્યો.
-તો પણ મોટા પર્દા પર એકાદ જોઈ નાંખીએ.જો તને ટાઈમ હોય તો.
વૈશાલીએ તૈયારી બતાવી. નયનાએ ’રાજશ્રી’ માં મેટેની શૉમાં ચાલતી ફિલ્મ “અમર પ્રેમ” જોવા જવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો તો વૈશાલીને હસવું આવ્યું.
-મોટીબહેન. રાજેશખન્નાનો જાદુ હજુ સુધી તમારા પરથી ઊતર્યો નથી?
-એ તો અમારો હીરો છે. જેમ આમીરખાન તમારો હીરો છે.
- હટ્……હું તો કોઈને મારો હીરો માનતી નથી. ફિલ્મ જોઈ નાખવાની પછી બધુ ભૂલી જવાનુ.
- નથી ભુલાતું. મારાથી તો ઘણું ઘણું નથી ભુલાતું.
- તમને તો બધું યાદ પણ બહુ રહે છે.
- હા. ને કેટલીક વાતો યાદ આવે છે ત્યારે એવું લાગે છે કે જાણે…
-રણમાં મીઠી વીરડી મળી . નહીં? વૈશાલી વચ્ચે જ બોલી.
વૈશાલીની એ વાત પર નયના ખુશ થઈને હસી પડી.
…. “અમર પ્રેમ” જોઈને આવ્યા પછી પણ નયના મોડે સુધી એની અસર તળે રહી.
મોડી રાત સુધી વૈશાલી વાંચતી હતી ત્યારે પણ તેને મોટી બહેનનો ગણગણાટ સંભળાતો હતો: ચિનગારી કોઈ ભડકે તો સાવન ઉસે બુઝાયે….
*************
-વૈશાલી આજે હું તને વાંચવા નહીં દઉં. આજે તો તારે મારી સાથે મન ભરીને વાતો કરવી પડશે.
-પણ મોટી બહેન , મારે કોર્સ પૂરો કરવાનો છે.
- થઈ જશે. આજે છેલ્લો દિવસ છે. થોડીઘણી વાતો કરી લઈએ. કાલે હું તને ઓછી કહેવાની છું.
-કેમ છેલ્લો દિવસ? તમે કાલે જ જવાના છો?
-ના. કાલે તો તારા જીજાજી આવશે. ત્રણેક દિવસ રોકાશે. પછી અમે એમની સાથે જતાં રહીશું. પંદર દિવસ જતાં વાર ન લાગી! મયૂર ને મમતા તો મામાની સાથે ને સાથે. જવાનું નામ પડે છે ને રડવા જેવા થઈ જાય છે.
- અચ્છા! એમ વાત છે . જીજાજી આવશે એટલે તમને તો અમારી સાથે વાતો કરવાનો સમય જ નહીં મળે! બરાબરને?
-એ તો એમ જ હોય. મારે તો નવાં પિક્ચર જોવા નથી. પણ એ તો માનશે જ નહીં. રોજરોજ પિક્ચરનો પ્રોગ્રામ ગોઠવી કાઢશે. એ તો એવા શોખીન છે કે ન પૂછો વાત.
નયના હરેશકુમારના શોખ વિષે ક્યાંય સુધી બોલતી રહી.
-અલી વૈશાલી, સાંભળે છે કે ઊંઘી ગઈ? હોકારા ન મળતા નયનાએ પૂછ્યું.
-સાંભળું છું મોટીબહેન. વૈશાલી નયનાની આંખોમાં તાકીને બોલી: પણ મોટીબહેન. મારા એક સવાલનો જવાબ આપશો?
-બોલને…
-તમે ખરેખર સુખી છો?
નયના માટે આવો સવાલ અણધાર્યો હતો. તે થોડી અસ્વસ્થ થઈ ગઈ.
-તને શું લાગે છે? નયના માંડમાંડ બોલી.
-મને તો લાગે છે કે તમે સુખી હોવાનો અભિનય કરો છો. વૈશાલીએ નીચું જોઈને ધીમા છતાં મક્કમ અવાજે કહ્યું.
નયનાએ કશો જવાબ આપ્યો નહીં.
થોડી ક્ષણો એ રીતે જ પસાર થઈ ગઈ.
વૈશાલીએ નયનાની સામે જોયું ત્યારે નયનાની આંખોમાંથી વહેતાં આંસુઓ તેના ગાલોને ભીંજવી રહ્યાં હતાં.
-આઈ એમ સૉરી મોટીબહેન. મારો ઇરાદો…. વૈશાલી પસ્તાવો કરતી હોય તેમ બોલી.
પણ એ પોતાનું વાક્ય પૂરું કરે તે પહેલાં તો …
નયના વૈશાલીના ગળે વળગી પડી ને ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડી પડી.
[સમાપ્ત] [જલારામદીપ. જૂન,1994]
Like this:
ગોડ બ્લેસ યુ
મિત્રો,
દરેકને નવી નવી નોકરી, વ્યવસાય કે ધંધાની શરૂઆતના દિવસો જિંદગીભર યાદ રહી જાય છે. પછી ભલે તે બેંકનો કલાર્ક હોય, ટેલિફોન ઓપરેટર હોય, વકીલ હોય, ડૉક્ટર હોય પાનના ગલ્લાવાળો હોય કે પછી ફેક્ટરીનો માલિક હોય.
આંખોમાં અમર્યાદિત સપનાં હોય, મનમાં હોંશનો દરિયો ઘૂઘવતો હોય અને મંઝિલ આસાન લાગતી હોય અને બધું જ બરાબર ગોઠવાઈ જતું હોય એમ લાગતું હોય ત્યારે જ …. હા, ત્યારે જ હિંદી ફિલ્મના ખલનાયક જેવી, માથાની ફરેલી વાસ્તવિકતા નજર સામે આવીને ઊભી રહે. ત્યારે ભલભલાની કસોટી થઈ જતી હોય છે.
એક ક્ષણ તો એવી આવી જાય કે, હતાશ થઈને જે તે વ્યકિત મેદાન છોડી દેવા તૈયાર થઈ જાય.
આજે એવા જ એક યુવાનની વાત કરવાની છે જે એક શિક્ષક તરીકે પોતાની કારકિદી શરૂ કરે છે અને એણે ન ધારેલી વાસ્તવિકતા તેની સમક્ષ આવીને ઊભી રહી જાય છે.
ને પછી….
સાંભળો કે વાર્તા શું કહે છે.
“ગોડ બ્લેસ યુ ” —— યશવંત ઠક્કર
પોતે વર્ગમાં પ્રવેશ કરશે. વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્યાર્થીનીઓ એને આવકારશે. પછી તે પોતાનો પરિચય આપશે. પોતે કેવી મુશ્કેલીઓ વેઠીને ભણ્યો તેની વિગતવાર વાત કરશે. શિક્ષક બનવાનું તેનું સ્વપ્ન હતું અને આજે એ સ્વપ્ન ફળ્યું છે એવું કહેશે. વર્ગમાં એની જિંદગી વિષે તરેઅહતરેહના પ્રશ્નો પૂછશે અને પોતે બધાંને ઉત્સાહથી જવાબો આપશે. પહેલાં પીરિયડમાં જ તે બધાંની સાથે હળીમળી જશે અને સમય જતાં આખી સ્કુલમાં બધાંનો પ્રિય શિક્ષક થઈ જશે. ….
આ વિચારો લઈને તેણેક વર્ગમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તેની કારકિર્દીની શરૂઆત હતી. તેનાં પગલે પગલાંમાં ઉત્સાહ હતો.
… પરંતુ પીરિયડ લઈને વર્ગની બહાર નીકળ્યો ત્યારે તેનાં પગલાંમાંથી ચેતન લૂંટાઈ ગયું હતું. ચહેરો ઝાંખો થઈ ગયો હતો. તેનો ઉત્સાહ ભાંગી ચૂક્યો હતો. તેને લાગ્યું કે , પોતે માનતો હતો એવી સરળ આ જિંદગી નથી.
તે ટીચર-રૂમની ખુરશીમાં ફસડાઈ પડ્યો.
“કેમ રહ્યું? ” બીજા શિક્ષકોએ તેને પૂછ્યું.
જવાબમાં તેણે કહ્યું, “ઠીક રહ્યું. પણ કલાસ તોફાની લાગ્યો.”
“એ તકલીફ તો રહેવાની જ. હવેની પ્રજા તો એવી જ હોવાની.” એક શિક્ષકે કહ્યું.
“નવું નવું છે એટલે જરાક મુશ્કેલ લાગશે .પછી વાંધો નહીં આવે.” બીજા શિક્ષકોએ આશ્વાસન આપ્યું.
બીજા શિક્ષકો પીરિયડ લેવા ગયા. તે એકલો પડ્યો ને વિચારે ચડ્યો. પ્રથમ પીરિયડના બનાવો તેને સતાવવા લાગ્યા.
“મારું નામ ગૌતમ શાહ. ”તેણે પરિચય આપવાના ઇરાદાથી કહ્યું તો એક વિદ્યાર્થી મોટા અવાજે બોલ્યો: ”ફોઈએ પાડેલું કે?”
અને આખો વર્ગ ખડખડાટ હસી પડ્યો.
તે પોતે પણ હસ્યો અને મૃદુ અવાજે કહ્યું કે: ”મિત્રો, ફોઈએ પાડેલું નામ તો મને યાદ નથી.”
ત્યારે તેના જવાબમાં..
“યાદશક્તિ નબળી લાગે છે.”
“બદામ ખાતા જાઓ.”
“બહુ મોંઘી છે.” …
વગેરે કૉમેન્ટસ થઈ.
એ અવાજ ક્યાંથી આવે છે તે જાણવા માટેની તેની કોશિશ નિષ્ફળ નીવડી. તેના ચહેરા પર મૂંઝવણ ફરી વળી. વર્ગમાં ઘોંઘાટ વધી ગયો. ”સાયલન્સ પ્લીઝ” ની વારંવારની વિનંતીની પણ કોઈ અસર થઈ નહીં ત્યારે ત્રીજી જ પાટલી પર બેઠેલા એક વિદ્યાર્થીએ અચાનક ઊભા થઈને બૂમ પાડી: “અવાજ નહીં”
ને આખો વર્ગ સ્તબ્ધ થઈ ગયો. બધાં ચૂપ થઈ ગયાં.
“આ રીતે શાંત પડાય.” તે વિદ્યાર્થીએ કહ્યું ને પછી હસી પડ્યો.
પરિણામે બધાં હસી પડ્યાં.
“જુઓ મિત્રો, હું બને ત્યાં સુધી પ્રેમથી કામ લેવા માંગુ છું.” તેણે કહ્યું ત્યારે પણ વર્ગમાંથી જોરશોરથી કૉમેન્ટસ થઈ:
“પ્રેમનું કશું ઉપજે ના આ ગામમાં”
“પ્રેમ એટલે શું?”
“પ્રેમ એટલે બે આત્માનું મિલન.”
“પ્રેમનગર જોઈ આવો નવથી બારમાં.”
વર્ગમાં ફરીથી ઘોંઘાટ વધી ગયો.
તેણે કોર્સ ક્યાં સુધી ચાલ્યો છે એવું પૂછ્યું તો જવાબ મળ્યો કે અમને ખબર નથી. તેણે ચોપડી ખોલી કે વિદ્યાર્થીનીઓએ બૂમાબૂમ કરી મૂકી કે “સર, પહેલા જ પીરિયડમાં તે કંઈ ભણાવવાનું હોય”
તેણે પૂછ્યું કે “તો શું કરવું છે?”
તો જવાબમાં-શાયરી, અંતકડી, સ્ટોરી વગેરેની ફરમાઈશ થઈ. ને પછી તો જાણે વર્ગ પર સહેજ પણ કાબૂ રહ્યો જ નહીં ને એ રીતે જ પીરિયડ પૂરો થયો.
પહેલા પીરિયડની યાદ તેના મનમાંથી કેટલીય વાર સુધી હટી નહીં. “નવું નવું છે એટલે જરાક મુશ્કેલ લાગશે. પછી વાંધો નહીં આવે.” શિક્ષકોના એ શબ્દો યાદ કરીને જ છેવટે તેણે મન મનાવ્યું ને સ્વસ્થ થવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
પૂરા ત્રણ મહિના પસાર થઈ ગયા. ગૌતમ શાહના દરેક પીરિયડમાં પ્રથમ પીરિયડ જેવું જ વાતાવરણ રહ્યું. બીજા શિક્ષકોના પીરિયડમાં શાંત રહેનારા વિદ્યાર્થીઓ પોતાના પીરિયડમાં જ કેમ ધમાલ કરે છે તે ગૌતમ શાહને સમજાતું નહોતું. હવે તો તે ગુસ્સે થતો તો પણ તેની કશી અસર થતી ન હતી. ઊલટાનો તે હાંસીને પાત્ર બનતો હતો.
એક દિવસ તે પીરિયડ લઈ રહ્યો હતો. તેણે જોયું કે બીજી જ બેન્ચ પર બેઠેલી અરુણા ડેસ્ક પર માથું ટેકવીને ઊંધી રહી છે. અરુણાની બાજુમાં બેઠેલી છોકરીને તેણે જગાડવા માટે કહ્યું. અરુણાએ માથું ઊંચુ કર્યું. એટલે તેણે કહ્યું, “સ્ટેન્ડ અપ, પ્લીઝ.”
અરણા ઊભી થઈ.
“કેમ ઊંઘો છો?” તેણે પૂછ્યું.
“ઊંઘ આવે છે એટલે.” અરુણાએ જવાબ આપ્યો.
“કેમ ઊંઘ આવે છે? રાત્રે જાગરણ કર્યું હતું?” તેણે પૂછ્યું.
“તમારે એવું પૂછવાની જરૂર નથી.”
“અહીં ઊંઘો છો એટલે શું આ ઘર છે?”
“વધારે બોલવાનું નહીં.” એવું કહીને અરુણા વર્ગની બહાર નીકળી ગઈ. અરુણાનો ચહેરો લાલચોળ થઈ ગયો હતો. બીજી છોકરીઓ પણ તેની પાછળ પાછળ વર્ગમાંથી બહાર નીકળી ગઈ. એ બધાંની પાછળ મુકેશ પણ બહાર નીકળ્યો.
થોડી વાર પછી મુકેશે આવીને બૂમ પાડી, “ચાલો, બધા બહાર નીકળો.” ને આખો વર્ગ ખાલી થઈ ગયો.
થોડી વાર પછી આચાર્યશ્રીએ ગૌતમ શાહને ચેમ્બરમાં બોલાવીને કહ્યું “વિદ્યાર્થીઓ તો એવા જ રહેવાના. તમે એમને કાબૂમાં રાખી શકતા નથી એવું મારું ઓબ્ઝર્વેશન છે. મારી વાત માનો તો હવે રાજીનામું લખી આપો. તમે નહીં ચાલો શકો.
“હું મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જઈશ. પ્લીઝ, મને થોડા દિવસ આપો.” તેણે વિનંતી કરી.
આચાર્યશ્રી પીગળ્યા. તેમણે બહાર આવીને વિદ્યાર્થીઓને શાંત પાડયાં. “હવેથી એવું નહીં બને” એવી ખાતરી આપી. મહાન વિજય મેળવ્યો હોય એ રીતે બધાં ક્લાસમાં બેઠાં.
ત્યાર પછીના પંદર દિવસમાં તો વિદ્યાર્થીઓએ ગૌતમ શાહને આટલો ત્રાસ આપ્યો કે તેણે સામે ચાલીને આચાર્યશ્રીને રાજીનામું લખી આપ્યું.
તેણે ક્લાસમાં પ્રવેશે કર્યો ત્યારે ક્લાસમાં રોજની માફક ઘોંઘાટ ચાલુ હતો. તેણે ચોકથી બોર્ડ પર માત્ર એક જ લીટી લખી. “મિત્રો, આ મારો છેલ્લો પીરિયડ છે.”
ધીરે ધીરે વર્ગમાં થોડી શાંતિ પથરાઈ તેણે બોલવાનું શરૂ કર્યું, “આ પીરિયડ મારો છેલ્લો પીરિયડ છે, કારણ સંજોગોએ મને આ સ્કુલમાંથી છૂટા થવાની ફરજ પાડી છે. જો કે હું તેમાં તમારો સહેજ પણ દોષ જોતો નથી. નબળાઈ હશે તો મારી જ હશે. હું તમને પ્રિય થઈ શક્યો નહીં એનો મને રંજ છે. અને એથી પણ વધારે રંજ થશે મારી વૃધ્ધ માતાને કે જેણે કેટલાય દુ:ખો વેઠીને ભણાવેલો છોકરો તેની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં જ પાછો પડયો.”
વર્ગમાં બિલકુલ શાંતિ પથરાઈ ગઈ. આજે ગૌતમ શાહનો અવાજ વિદ્યાર્થીઓને જુદો જ લાગ્યો. ગૌતમ શાહના શબ્દો જ લાગણીથી ભીંજાયેલા હતા. ને એની આંખોમાં નરી કરુણા છલકાતી હતી.
“મિત્રો”, તેણે આગળ બોલતાં કહ્યું, “એમ તો હું તમારાથી બેચાર વર્ષે જ મોટો છું. હજું હમણાંની જ વાત છે કે હું તમારાં જેવો જ વિદ્યાર્થી હતો. આજે હું મારી જિંદગી બનાવવાની મથામણમાં છું. તો કાલે તમારે પણ તમારી કારકિર્દી બનાવવાની મથામણ કરવી પડશે. તમને અત્યારથી નમ્ર સલાહ છે કે નિરાશ ક્યારેય ના થશો. જુઓ, હું અહીં નિષ્ફળ નીવડ્યો છું. તો નિરાશ થઈ ને બેસી નહીં રહું. બીજે જ્યા જઈશ ત્યાં મારા સ્વપનાઓને સાથે લઈને જઈશ. આપ સૌની શુભેચ્છા મારી સાથે હશે તો હું જરૂર સુખી થઈશ. બસ….આપ સૌને જાણીને આનંદ થશે કે આ પીરિયડ હું પૂરો લેવાનો નથી. આપ સૌ હવે જઈ શકો છો.”
ને ગૌતમ શાહે તેની ઉજાગરાવાળી આંખો વડે જોયું તો વર્ગમાંથી એક પણ વિદ્યાર્થીએ પોતાનું સ્થાન છોડ્યું ન હતું અને અરુણા પોતાના નાના રૂમાલ વડે આંખો લૂંછવાનો પ્રયાસ કરી રહી હતી.
તે ગૌતમ શાહ છેલ્લું શસ્ત્ર ફેંકતો હોય તેમ તેણે બોર્ડ પર લખ્યું: “ગોડ બ્લેસ યુ.”
["ચાંદની " 15 જન્યુઆરી 1983]
Like this:
માન્યતાને ધોબીપછાડ! ICUમાં દાખલ!!!!
માન્યતાને ધોબીપછાડ! ICUમાં દાખલ!!!!
આ ખબર વાયુવેગે ફિલ્મીજગતમાં ફેલાઈ ગયા. મુન્નાભાઈ પર ફોન પર ફોન આવવા લાગ્યા!
વીર મીડિયાવાળાએ મુન્નાભાઈના ઘરની બહાર અડ્ડૉ જમાવી દીધો. કેટાલાક તો કેમેરા સાથે વિવિધ હોસ્પિટલ્સમાં પહોંચીને બક્બક કરવા લાગ્યા. જેમ કે : આપ દેખ રહે હૈ .. યે આપકે સામને બીચકેન્ડી હોસ્પિટલ હૈ. આપકો માલુમ હોગા કિ સુપરસ્ટાર અમિતાભ બચ્ચનકી બીમારીકા ઇલાજ યહાં કિયા ગયા થા ઔર વે મૌત કો હરાકર યહાં સે વાપસ હમારે બિચ આયે થે… આજ યહી ચમત્કારિક જગહ પર માન્યતા કા ભી ઇલાજ હો રહા હો ઐસી સંભાવના સે ઇન્કાર નહીં કિયા જા સકતા. હમ પૂરી કોશિશ કર રહે હૈ કિ આપ કો માન્યતા ઔર માન્યતા કી હાલત કે બારે મેં સબકૂછ બતાયા જાય… લેકિન અભી લેતે હૈ છોટા સા બ્રેક ઔર આગે કી ખબર લેકે જલ્દ હી વાપસ આતે હૈ…
પતંગિયાં જેવી છોકરીઓ જનતાની વચ્ચે જઈને ભાતભાતના સવાલો પૂછવા લાગી. જેવા કે:
આપ માન્યતા કે બારે મેં ક્યા જાનતે હૈ? આપને માન્યતા કો કભી દેખા હૈ ?
ભાઈસાબ, આપ માન્યતા કે લિયે કુછ શુભકામના દેને ચાહતે હૈ ?
ક્યા આપ માનતે હૈ કિ માન્યતા પર જો હમલા હુઆ હૈ વો ગલત હૈ ?
આપ બતાઈયે કિ મુન્નાભાઈ અબ ક્યા એક્શન લેંગે?
…. ટીવી પરથી માન્યતાની હાલત માટે વિવિધ વિકલ્પો માટે SMS કરવાની માંગણીઓ થવા લાગી.
માન્યતા જલ્દી સાજી થઈ જાય તે માટે લોકોના સંદેશાઓ ટીવી પરથી પ્રસારિત થવા લાગ્યા. જેવા કે:
માન્યતા તુમ જલ્દી અચ્છી હો જાઓ. હમે મુન્નાભાઈ કી જરૂરત હૈ ઔર મુન્નાભાઈ કો તુમ્હારી!
મુન્નાભાઈ આપ હિંમત મત હારના. હમ આપ કે સાથ હૈ.
માન્યતા કો પટકાનેવાલે કો સખ્ત સજા દી જાય.
માન્યતા તુમ્હેં કુછ નહીં હોગા. સબ કી દુવાએં રંગ લાયેગી.
..મુન્નાભાઈની હાલત કફોડી થઈ ગઈ હતી! માન્યતા તેની સામે જ સહીસલામત હતી અને મીડિયાએ ઉપાડો લીધો હતો!! તેને સમજાતું નહોતું કે આ ખબર ક્યા કારણસર ફેલાણી!!
તે વારંવાર સરકિટને ફોન લગાડતો હતો પણ ફોન લાગતો જ નહોતો. મુન્નાભાઈની અકળામણનો પાર નહોતો.
… ને સરકિટનો સામેથી જ ફોન આવ્યો…
– ભાઈ યે મૈ ક્યા સુન રહા હૂઁ ?
–મેરી વાટ લગને કા ખબર સુન રહા હૈ તૂ !
-ભાઈ ટેન્શન મત લે . માન્યતા કો કુછ નહીં હોગા.
-અરે માન્યતા કો કુછ નહીં હુઆ હૈ. યે ગલત ખબર હૈ. સરકિટ પતા લગાઓ કિ યે ખબર કૈસે ફેલ ગઈ !
મુન્નાભાઈએ સરકિટને તમામ લફડાની વાત કરી.
-તુમ શાંત હો જાઓ ભાઈ. મૈ પતા લગાતા હૂં કિ યે લફડા કૈસે હો ગયા!
- દેર મત કરના. ઔર યે ભી દેખના કિ યે લફડા અમરસિંહજી ને તો નહીં કિયા હૈ!
- મૈને બોલા ના? તુમ ફિકર મત કરો ભાઈ.
… ને કલાક પછી સરકિટનો ફોન આવ્યો.
– ભાઈ પતા લગ ગયા હૈ. માન્યતા કો પટકાનેવાલેકા પતા લગ ગયા હૈ.
– તૂ ક્યા બક રહા હૈ. માન્યતા તો મેરે સામને હૈ. ઔર ઉસકો કુછ નહીં હુઆ હૈ.
– ભાઈ યે દૂસરી માન્યતા હૈ ઔર ઉસકો એક બ્લોગર પછાડ રહા હૈ.
– મેરી નહીં તો કિસી ભી માન્યતા પર વો ઐસા જૂલ્મ ક્યોં કર રહા હૈ બદનામી તો મેરી હો રહી હૈ.
- વો તો બહોત સારી માન્યતા કો પછાડ રહા હૈ.
– લેકિન ઉસે કોઈ રોકતા નહીં હૈ?
– વો લિખકર માન્યતા કો પછાડ રહા હૈ ભાઈ. ઉસે રોકા નહીં જા સકતા. વો રાઈટર હૈ. ઔર વો તેરી માન્યતા કે બારે મેં નહીં લિખતા હૈ. સબ કી માન્યતા કે બારે મેં લિખતા હૈ.
– તો ઉસે બોલના!
- ક્યા બોલુ ?
– બોલના કિ એક ટીપ્પણી લિખે કિ — યે મુન્નાભાઈવાલી માન્યતા કી બાત નહીં હૈ.
– સમજ ગયા ભાઈ ઔર ઉસે ભી સમજા દેતા હૂઁ .
– જલ્દી કરના. મેરા દિમાગ કી દુકાન કા શટર બંધ હો ગયા હૈ.
– તૂ ટેન્શન મત લે ભાઈ. શટર હમ ખોલ દેંગે.
Like this:
એક હતી ઑફિસ
એક હતી ઑફિસ. એમાં અનેક કારકુનો અને એક સાહેબ. સાહેબ એટલે ભગવાનના માણસ જોઈલો. કોઈ દિવસ ખીજે પણ નહીં અને કોઈ દિવસ રીઝે પણ નહીં. ઑફિસ એટલે જિલ્લાપંચાયતની ધરમશાળા જ અસલ. બીડી પીવાય.તમાકુ ખવાય. ભજન ગવાય. વારતા પણ કહેવાય ત્યાં વાતો કરવાની કોણ ના પાડે? અને વાતો પણ કેવી? ઘરના માણસ જોડે થઈ શકે એવી નિખાલસ. એવી સીધી. એવી ચોખ્ખી. દંભનો છાંટોય ન મળે.
“વ્યાસ, યાર,થોડા પૈસા હોય તો આપજેને.હમણાં ભયંકર મંદી ચાલે છે.”
“બધાને એવું જ છે ‘લ્યા. જોને બજારમાં પણ ક્યાં ઘરાકી છે? બધા વેપારીઓ ગલ્લા પર બેઠા બેઠા ડોંગરે મહારાજની અમૃતવાણી વાંચે છે.”
“મેં તો બ્રિસ્ટોલ છોડી તીસ નંબર ચાલુ કરી છે.”
“મેં તો બૈરી છોકરાંને મોકલી દીધાં છે મારે સાસરે.”
“હું તો સાઈડબિઝનેસ કરવાનું વિચારી રહ્યો છું.”
“કાપડનો કરજે. મારી સલાહ છે.”
“પણ યાર વ્યાસ,પૈસા આપીશ કે નહીં?”
“પૈસા? પૈસા ક્યાં છે યાર? પૈસા હોય તો તો રજા મૂકીને બહારગામ ન ગયો હોઉં?”
… આવી ઑફિસ! સાધુમહારાજની ઝટા જેવી. હિપ્પીની કોરી સૂકી આંખ જેવી. ઉનાળાના તડકા જેવી. ઓફિસમાં બધા પોતપોતાની શક્તિ પ્રમાણે કામ કર્યા કરે. આ ઑફિસને કોઈ પૂછે એને માસ્ટર ભગવાન પૂછે. આ ઓફિસ પર કોઈ કુદૃષ્ટિ કરે એની અર્ધી રાત્રે સ્વપ્નામાં પ્રીતિ ગાંગુલી આવે. વા ફરી ગયા. વાદળ ફરી ગયાં. બેત્રણ સરકારો ફરી ગઈ. આ ઑફિસના માણસો એવા ને એવા જ રહ્યા. અડીખમ પાળિયા જેવા. એના સાહેબ પણ અડીખમ. ઇજિપ્તના પિરામિડ જેવા. આ ઑફિસમાં યુનિયન હતું. પણ તેણે માત્ર એક પ્રવૃત્તિ કરવાની હતી. દર મહિને બબે રૂપિયા ઉઘરાવી લેવાના. આ ઓફિસમાં એક લાયબ્રેરી હતી પણ તેમાં માત્ર “બાલસંદેશ” અને “રમકડું” આવતાં. લાયબ્રેરીમાં માણસો કરતાં કૂતરાઓની હાજરી વધારે રહેતી.
… અને એક દિવસ ઑફિસમાં ન બનવાનું બની ગયું. વાત એકે એક ટેબલ પર ફરી વળી.
“સાંભળ્યું છે કે આપણી ઑફિસમાં એક મહિલા પધારે છે?”
“ના બને. અસંભવ. મિસાંડરસ્ટેંડિંગ. મિસ્ટેક ઇન હિયરિંગ.”
“સો ટકા સાચી વાત છે. આવતા સોમવારે રિઝ્યુમ કરે છે.”
“કોણ છે? ક્યાંની છે? કેવી છે?”
“જે હોય તે. આપણે શું?”
“જે હોય તે,એમ નહીં.આપણી ઑફિસમાં મહિલા આવતી હોય એવો આ પ્રથમ બનાવ છે.”
“ખલાસ.હવે નોકરી કરવાની મજા નહીં આવે. છૂટથી બોલાશે નહીં.બગાસા ખવાશે નહીં.”
“અરે! હવે જ લાગશે કે આ ઑફિસ છે. આ જિંદગી છે. જિંદગી જે આજસુધી ચિંતનપ્રધાન નિબંધ જેવી લાગતી હતી તે હવે ઊર્મિગીત જેવી લાગશે.”
“વાહ!કવિરાજ.તમને તો પ્રેરણા મળશે. કવિતા મળશે.પણ અમારી બેનંબરી જોક્સનું શું?”
“દાટી દો.દફનાવી દો.સુધરી જાઓ. છોકરી આવે છે.”
********************************************************************************************************************************
… અને સોમવારના શુભ દિવસે અગિયાર વાગ્યે કુમારી મીના મુનીમને આવકારો આપતાં આપતાં ઑફિસના મોંઢામાંથી લાળ પડી ગઈ. વિવેક,સહકાર અને શિસ્તનો મોટો ઢગલો થઈ ગયો. મદદરૂપ થવાની ઇચ્છાઓનો મોટો થપ્પો લાગી ગયો. આ બધાથી ગુંગળાયેલી મીનાએ “પાણી” નું નામ લીધું ત્યાંતો “ડબલ સેવન” હાજર થઈ ગયું.
દિવસો જવા લાગ્યા. બધા વધું ને વધું સુધરવા લાગ્યા.
હવે ઑફિસના કર્મચારીઓની પત્નીઓ ભેગી થતી તો આવી વાતો કરતી:
“અલી,તારા ભાઈ પહેલાં અઠવાડિયે કપડાં ધોવા કાઢતા એ હવે રોજ કાઢે છે.”
“અરે, તારા ભાઈ તો રોજ દાઢી કરવા લાગ્યા છે. ખબર નહીં એમને શું થયું છે?”
“પણ અમારા એ તો હમણાં હમણાં રોજ કોકના ને કોકના નવી નવી ડિઝાઇઅનના બુશકોટ માંગી માંગીને પહેરે છે.”
“કોણ જાણે મારો ઘરવાળોય હમણાં હમણાં સાવ બદલાઈ ગયો છે. મને કહે છે કે:તું મેકસી પહેરતી હો તો. હવે આ જાતી જિંદગીએ સારું લાગે?”
તો ઑફિસના કુંવારાઓની તો વાત જ જવા દો. સી.એલ. નો રિપોર્ટ બીજા પાસે લખાવનારાઓ હાથમાં ઇંગ્લિશ ચોપડીઓ રાખવા માંડ્યા. ઑફિસમાં વક્તૃત્વ, વિચારો અને આદર્શોનાં ફીણ ઊડવા લાગ્યાં.
અને આ બધું જોઈને મીના મુનીમ આછું આછું મલકતી તો ઑફિસ ધન્ય ધન્ય થઈ જતી.
સૌથી મોટી અસર થઈ નગરની બજારમાં. તેજી આવી ગઈ. રૂમાલ,નહાવાના સાબુ,અવની બૉલપેન,બૂટ,મોજાં,ગુલાબનાં ફૂલ વગેરેની માંગમાં વધારો થયો. તેલ-અત્તરના વેપારીઓએ તો બહારથી માલ મંગાવવો પડ્યો.
ઑફિસમાં હવે પહેલા જેવી નિરસ વાતો નહોતી થતી. લાખો અને કરોડોની વાતો થવા લાગી. ઍલિસ્ટર મેક્લીન, જિમિ કાર્ટર, અમિતાભ બચ્ચન, ગાલિબ,કપિલદેવ, આચાર્ય રજનીશ વગેરેની વાતો થવા લાગી. કોણ વધારે સ્માર્ટ છે એ પૂરવાર કરવાની જબરજસ્ત હરીફાઈ જામી.
“મીનાજી, ચા પીશો?”
“મીનાબેન ,હમણાં કયું પિક્ચર જોયું?”
“કેમ આજે મુડલેસ છો? તબિયત તો બરાબર છે ને?”
મીનાની સાથે વાત કરવી એ એક પ્રકારનું ગૌરવ ગણાવા લાગ્યું. પરિણામે એક સવાલ પ્રગટ થયો. એ સવાલ દિવસે ને દિવસે મોટો અને મજબૂત થવા લાગ્યો. એ સવાલે એક દિવસ મહાન રાક્ષસી કદ ધારણ કરી લીધું.
એ સવાલ હતો કે: “મીનાના દિલમાં કોનું સ્થાન છે?”
આ સવલ પર યુનિયનના બે હોદ્દેદારો વચ્ચે ઝગડો થયો અને પરિણામે યુનિયન ભાંગી ગયું. ઑફિસમાં બે ગ્રુપ પડી ગયાં. વિશ્વાસ,એકતા અને ભાઈચારાને બિનજરૂરી પત્રકોની માફક ફાડીને ફેંકી દેવામાં આવ્યાં.
આવા વાતાવરણમાં એક દિવસ મીના મુનીમ ઑફિસમાં આવી જ નહીં.
એ દિવસ તો બધાએ જેમતેમ પસાર કર્યો. … બીજો દિવસ ઊગ્યો. બીજે દિવસે પણ મીના મુનીમ ન આવી. ઑફિસનું રોમ્રોમ પીડાવા લાગ્યું. બધાને મીનાના અવાજના ભણકારા સંભળાતા ને મીનાના ટેબલ પર નજર કરે તો શૂન્યતાનું ભૂત!!!
********************************************************************************************************************************
ત્રીજે દિવસે બધા ભેગા થઈને સાહેબની ચેમ્બરમાં ગયા.
“સાહેબ, મીના મુનીમ?”
“હવે એ નહીં આવે?”
“કેમ સાહેબ?”
“એણે રાજીનામું આપ્યું છે. બોલો ક્યા કારણસર આપ્યું હશે?”
“એનું લગન થવાનું હશે. અથવા તો બીજે સારી નોકરી મળી ગઈ હશે. અથવા તો આ ઑફિસનું વાતાવરણ ગમ્યું નહીં હોય.”
“નહીં. એ નોકરી કરવા આવી જ નહોતી.”
“તો શું કરવા આવી હતી?”
“પીએચ.ડી.”
“શું કહો છો?”
“સાચુ કહું છું. નોકરી તો માત્ર એનું બહાનું હતું. એ સંશોધન કરવા આવી હતી. સંશોધન કરીને નિબંધ તૈયાર કરતી હતી.”
“પણ સાહેબ, એ ક્યા વિષય પર નિબંધ તૈયાર કરતી હતી? અમને કહ્યું હોત તો અમે મદદ કરત?”
“અફસોસ ન કરતા. તમે મદદ કરી જ છે. કારણ કે શોધનિબંધનો વિષય હતો:
“ઑફિસમાં મહિલા કર્મચારીની હાજરીથી પુરુષ કર્મચારીઓ પર થતી અસરો”
“માય ગૉડ, આપણને બધાને પ્રયોગના સાધનો બનાવીને ગઈ!”
તે દિવસે ઑફિસમાં ખગ્રાસ સૂર્યગ્રહણના જેવી અસર વ્યાપી ગઈ.
… તે, આજની ઘડી સુધી હજીય ઓફિસને માથાનો દુખાવો રહ્યા કરે છે!!!!!
[પ્રગટ : "રંગતરંગ" પહેલી ડિસેમ્બર, 1980]
સાંકડ-મૂકડ
મોટરગાડી ડામરરોડ છોડીને કાચા રસ્તા પર દોડવા લાગી ત્યારે રાકેશના ચહેરા પર અણગમાની રેખાઓ ઉપસી આવી. જો કે મારા આનંદનો તો પાર જ નહોતો. હું કેટલાય વર્ષો પછી વતનમાં જઈ રહ્યો હતો. મને તો મોટરમાંથી ઊતરીને ગામ સુધી ચાલીને જવાની ઇચ્છા થઈ આવી; પણ રાકેશની બીકે હું મારી ઇચ્છા મનમાં જ દબાવીને બેસી રહ્યો.
રાકેશ શહેરમાં રહેનારો મારો પિત્રાઈ હતો. સામાજિક કામને લીધે બીજા ત્રણ સંબધીઓને લઈને મારા જ જૂના ગામ જવા નીકળ્યો હતો. સંગાથ માટે મને સાથે લીધો હતો. મોટર એની હતી એટલે ધાર્યું પણ એનું જ થાયને?
નાનકડું વીસાવદર ગામ વીંધીને મોટર નદીનો ઢાળ ઉતરતી હતી ત્યાંજ મેં જોયું કે નાગભાઈ દરબાર હાથ ઊંચો કરીને ઊભા હતા. હું પહેલી નજરે જ એમને ઓળખી ગયો.
“રાકેશ, ગાડી ઊભી રાખ.” મારાથી બૂમ પડાઈ ગઈ. રાકેશે કચવાતા મને ગાડી ઊભી રાખી.
નાગભાઈ દોડીને મોટર પાસે આવ્યા. મારા તરફ તો એમની નજર જ ન પડી. આજીજીભર્યા સ્વરે એમણે રાકેશને કહ્યું: “ભાઈસાબ, મારી હારે મેમાન છે. એને નાનીધારી સુધી બેહાડતા જાવ. એને ખૂબ તાવ ચડ્યો છે એટલે કહું છું.”
“ગાડીમાં જગ્યા જ નથી.” રાકેશે અણગમા સાથે જવાબ આપી દીધો.
“જરા સાંકડમૂકડ બેહાડી દ્યો તો મહેરબાની.”
“આ બળદગાડું નથી.આમાં પાંચથી વધારે ન સમાય.” રાકેશે મજાકભર્યા સ્વરમાં કહ્યું અને મોટર ઉપાડવાની તૈયારી કરી.
….. એ ક્ષણે તો મારી નજર સમક્ષ એક બળદગાડું જ તરવરતું હતું. માફાના રૂપવાળું બળદગાડું![માફો= ઘૂમટ આકારે લાકડાના ઓઠાવાળી છાયા માટે છત્ર રાખેલું હોય એવી ગાડી.] આ જ રસ્તો હતો અને આ જ નાગભાઈ માફો લઈને ગામ તરફ જતા હતા. શનિવારનો દિવસ હતો હું બપોરના સમયે નિશાળેથી છૂટીને ગામ તરફ જતો હતો. ધોમધખતો તાપ હતો. મારા ખભે વજનદાર દફતર હતું. હું બને એટલી ઝડપથી ચાલતો હતો. માફો મારાથી થોડોક આગળ હતો અને એમાં નાગભાઈના પરિવારના સભ્યો બેઠાં હતાં.
માફા સુધી પહોંચીને હું આગળ જતો હતો ત્યાં જ માફામાંથી નાગભાઈની બાના શબ્દો મેં સાંભળ્યા: “અરેરે! આ બળબળતા તાપમાં આ છોકરો શેકાઈ જાશે! એને બિચારાને માફામાં બેહાડી દે.”
“મનેય બેહાડી દેવાનું મન તો થ્યું જ છે પણ તમને ફાવશે?” માફામાં જગ્યા નહોતી એટલે નાગભાઈએ અંદર બેઠેલાં કુટુંબીઓને પૂછ્યું.
“અરે! સાંકડમૂકડ સામી જાશે બિચારો. બેહાડી દે બેહાડી દે.”
“આવતો રે બાપલા આવતો રે. તું આવા તાપમાં હાલીને જાય ઈ અમારાથી કેમ જોવાય?” એમ કહેતાં કહેતાં નાગભાઈએ માફો ઊભો રાખી દીધો હતો. અંદર બેઠેલી બહેનોએ આઘાપાછાં થઈને મારા માટે જગ્યા કરી દીધી હતી.
વર્ષોજૂની એ ઘટના મારી નજરસમક્ષ તરવરવા લાગી! ને….
….. “રાકેશ, ઊભો રહેજે. હું ઉતરી જાઉં છું. તું આ મહેમાનને બેસાડી દે.” મારાથી કહેવાઈ ગયું.
રાકેશની મંજૂરીની રાહ જોયા વગર જ હું મોટરમાંથી ઉતરી ગયો અને નાગભાઈના મહેમાનને બેસાડી દીધા.
ધૂળ ઉડાડતી મોટર ગઈ. એ ધૂળના ગોટેગોટામાં મને રાકેશનો ધૂંઆપૂંઆ થતો ચહેરો દેખાયો!
નાગભાઈ સાથે વાતોમાં રસ્તો કેમ કપાયો તેની તો ખબર જ ન પડી. બહુ વખતે ભેગા થયા હતા એટલે વાતોનો પણ પાર નહોતો.
ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે રાકેશના મગજમાં સંતાઈને બેઠેલો ગુસ્સો મારા તરફ કૂદી પડ્યો.
“શી જરૂર હતી એવા ગામડિયા માટે જગ્યા કરી આપવાની? આ જમાનામાં એવા દયાળું ના થવાય. તું પણ સુધર્યો નહીં…. ” રાકેશ બોલ્યે જતો હતો.
…પણ મારા મનમાં કીડિયારાની જેમ ઊભરાતી વતનની સ્મૃતિઓ એકમેકને માટે સાંકડમૂકડ જગ્યા કરી રહી હતી.
ચાંદની. 21-12-1984]
[અમારી એક વાર્તા વૃંદાવનમાં નિમાણી થઈને બેઠી છે: “લીલા”
અને બીજી મુંબઈની ભીડમાં અટવાઈ ગઈ છે.: “મુંબઈ ” – ખરેખર મુંબઈમાં કોઈ કોઈનું નથી? વાંચો આ વાર્તા. ]
