શિક્ષા

મિત્રો, 

પોતાના બાળકને સંસ્કારી બનાવવાની લહાયમાં અતિ કઠોર વર્તન દાખવનારા એક પિતાની મનોદશા રજૂ કરતી મારી એક વાર્તા “રીડ ગુજરાતી ” પર રજૂ થઈ છે. આપ સહુને ગમશે તેવી આશા સાથે વાર્તાની લિંક મૂકું છું. વાર્તા વાંચીને “રીડ ગુજરાતી ” પર જ પ્રતિભાવ આપશો એવી  વિનંતી છે. 

આ રહી લિંક: શિક્ષા – યશવંત ઠક્કર (ટૂંકી વાર્તા)

—— યશવંત ઠક્કર 

અફવાવેગે ફેલાતી બીક

મિત્રો,

“રીડ ગુજરાતી” માં  મારી એક નવલિકા  ”બીક” પ્રગટ થયેલી છે.  જે નવલિકા આપ સહુ મિત્રો નીચે આપેલી લિંક  પર વાંચી શકશો.  નવલિકા વાંચીને “રીડ ગુજરાતી”  પર પ્રતિભાવ આપવા વિનંતી છે.

બીક – યશવંત ઠક્કર

સાંજ!

બ્લોગમિત્રો,

ભાદરવાનો આજે અંતિમ દિવસ છે. આવતી કાલથી નવરાત્રીનું શુભ પર્વ શરૂ થઈ રહ્યું છે. આ પર્વ નિમિત્તે આપ સહુને મારા તરફથી ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ.

વરસાદે વિરામ લીધો છે. વરાપના વૈભવને માણવાનો આપણને મોકો મળ્યો છે. જે લોકો ગામડામાં કે નાનાં નાનાં નગરોમાં રહેતાં હશે તેઓ તો મન ભરીને એ વૈભવ સરળતાથી માણી શકે છે. એ લોકો માટે તો અત્યારે તો લીલી મગફળી અને ચીભડાં ખાવાના દિવસો  હશે.

આ દિવસોમાં મને એક ઘટના અચૂક યાદ આવતી રહે છે.  ચાલો, આજે એ ઘટના એક કથાના રૂપે તમારી વચ્ચે વહેંચું. કદાચ એના લીધે મારી લાગણીની વહેંચણી થશે. 

સંધ્યાનો સમય હતો.  હું મારી હાટડીમાં દિવાબત્તી કરી રહ્યો હતો.

વગડામાંથી ગોવાળિયાઓ ગાયો-ભેંસો સાથે ગામમાં પાછા ફરી રહ્યાં હતા.  

… ને  ધડ! ધડ!  અવાજ આવ્યો!

હું ચમક્યો. મને લાગ્યું કે કોઈ અવળચંડાએ હાટડીમાં પથરા ફેક્યા લાગે છે.

મેં જોયું તો એ પથરા નહોતા!

નાનાં નાનાં  કૂણાં કૂણાં ચીભડાં હતાં! ફટ દઈને મોમાં મૂકવાનું મન થાય તેવાં.

પણ ફેંક્યાં કોણે? આ કૃપા કરી કોણે?

હાટડીની બહાર તો કોઈ દેખાયું નહિ. ચીભડાં ફેંકીને કોઈ સંતાઈ ગયું કે શું?

મેં હાટડીનાં ઓટલે જઈને નજર નાંખી તો ગોબર,ભેંસોની પાછળ પાછળ  જઈ રહ્યો હતો.

ગોબર. કાચા કુંભારની ડેલીમાં રહેનારો છોકરો. વાઈનો દર્દી હતો. ઘણી વખત ગામમાં જ  રસ્તા વચ્ચે પડી જતો હતો. ભાનમાં આવતા વાર લાગતી.  બહુ જ ભલો. કોઈની સાથે ક્યારેય લડે કે ઝઘડે નહિ. બોલાચાલી પણ કરે નહિ. આવા દર્દીને ઘણો જ સાચવવો પડે. પરંતું ખેડૂતનો દીકરો વગડાથી દૂર કેવી રીતે રહી શકે? ગોબર મોટાભાગે સવારથી સાંજ સુધી વગડામાં રહેતો. પોતાના જ પરિવારની જ ભેંસો ચારતો.

ગોબર સાથે મારે સીધો કોઈ સંબધ નહિ. મારાથી મોટી ઉંમરનો હોવાથી ભેરૂબંધી પણ નહિ. બસ, એક જ ગામના. એ ખેડૂતનો દીકરો અને હું વેપારીનો દીકરો.

એને  લાગ્યું હશે કે આ વેપારીનો દીકરો આવાં કૂણાં કૂણાં ચીભડાં ખાવા ક્યાં જાશે?

એટલે જ એણે પ્રેમથી મારી હાટડીમાં ચીભડાં નાંખ્યાં.

કોઈપણ  પ્રકારના  સ્વાર્થ વગર! કશાં વળતર વગર! બીડી તો એ પીતો નહોતો. પણ, મારી હાટડીમાં ખાધાચીજો તો હતી. માંગત તો હું નાં પણ ન પાડત. .

પરંતું, ગોબર જેવાં ફરિશ્તાને લાલચ હોતી નથી. એમના હૈયાં કુદરતે દીધેલા ખજાનાથી ભરેલાં હોય છે. વળી એમના મન પણ સમજણથી ભરેલાં હોય છે.  નહિ તો વગર સંબંધે મને જ શાં માટે ચીભડાં ખવડાવે!

..અને મનનો કેવો મોટો કે આભારના બે શબ્દો સાંભળવા પણ રોકાયો નહિ. જાણે કશું આપ્યું જ નથી!

હું તે દિવસે એટલો રાજી થયો કે ગામડાની જિંદગીની તમામ હાડમારી ભૂલી ગયો.

… આજે વારસો થઈ ગયાં. ચીભડાની ઋતુ આવે ને એ લીલીછમ સાંજ યાદ આવ્યા વગર રહેતી નથી જે સાંજે ગોબરે મારી હાટડીમાં કૂણાં કૂણાં ચીભડાં ફેંક્યાં હતાં. 

… ને એ સાંજ પણ નથી ભુલાતી જે સાંજે અમે ઇંગોરાળા ગામની નિશાળેથી છૂટીને અમારા ગામને પાદર પહોંચ્યા ને અમે ખબર સાંભળ્યા કે ગોબર ગુજરી ગયો!!! 

મિત્રો, સાંજ પણ કેવી કેવી હોય છે?

કોઈ ખુશહાલ તો કોઈ ગમગીન!  

ફરી એક વાર

[મિત્રો, તા.૧૯-૧૦-૧૯૯૧ના રોજ સાંજના ૬:૧૫ વાગે આકાશાવાણી અમદાવાદ- વડોદરા પરથી પ્રસારિત થયેલી મારી  એક નવલિકા અત્રે રજૂ કરું છું. આપને જરૂર ગમશે એવી આશા સાથે ... ] 

સૌજન્ય: અશોક મોઢવાડીયાનો બ્લોગ: વાંચનયાત્રા

ફરી એક વાર

એક લારીમાં વેચાતી લીલી મગફળી નજરે પડી ને  મારું મન તો જે ભાગ્યું છે … જે ભાગ્યું છે કે સીધું રૂડાબાપાના ખેતરે! હવે ક્યાં આ વડોદરા શહેર ને ક્યાં અમરેલી જિલ્લામાં, મારા ગામની સીમમાં આવેલું રૂડાબાપાનું ખેતર? ઓરું તો ન જ કહેવાયને? પણ મનને તો શું દૂર ને શું નજીક? એ તો ઘોડે ચડીને ઉપડે ને ભલું હોય તો વાયરાની હારોહાર ઉપડે! મનને ક્યાં ટિકિટ ફડાવવી પડે છે કે ક્યાં ધક્કામુક્કી સહન કરવી પડે છે!

મારું મન તો ઉપડ્યું.  રૂડાબાપાના ખેતરમાંથી મગફળીના થોડાક છોડવા ખેંચ્યા હોય તો? ને એ છોડવામાંથી મગફળીના ડોડવા તોડી તોડીને ખિસ્સામાં ભર્યાં હોય તો? ને એ ડોડવામાંથી કુમળા કુમળા દાણા મોઢામાં મૂક્યા હોય તો? અહાહા! એવી મજા આવે એવી મજા આવે! મન તો માંડ્યું મજા લેવા. પણ બિચારી જીભલડીને શું સમજવું? ને જ્યાં સુધી જીભલડીણા ચટાકા પૂરા ન થાય ત્યાં સુધી મનની મજા પણ અધૂરી જ રહી જાય ને? એટલે મારું મન ચડ્યું કજિયે! 

મન કજિયે ચડ્યું તો એવું ચડ્યું કે, ગમે તે થાય પણ આ મોસમમાં નાનીધારી જાવું જ છે. ને રૂડાબાપાના ખેતરમાંથી મગફળીના છોડવા ખેંચવા જ છે. ને એ પણ છાનામના! કોઈ જુએ નહી તેમ! પછી છોડવાને બાથમાં લઈને ખેતરની વાડ પાસેથી નીકળતી નેળમાં સંતાઈને બેસી જાવું છે! પછી તો મગફળીના ડોડવા તોડી તોડી ને ખિસ્સા ભરી લેવા છે! ને પછી તો ચાલતાં ચાલતાં મગફળી ખાવાની મજા લેવી છે, લેવી છે ને લેવી છે! પચીસ વર્ષો પહેલાં આવી જ રીતે રૂડાબાપાના ખેતરની મગફળી ખાવાની મજા લેતો હતો ને હવે પણ એ જ રીતે ફરી એક વખત મજા લેવી છે!!   

મેં મારા મનને સમજાવ્યું કે :”ભાઈ મનજી, બહુ આઘાપાછા થવામાં મજા નથી. રજા બગાડવી પોસાય તેમ નથી. બસભાડાં વધ્યા છે. માટે છાનુંમાનું બેસી રહે.”  મન તો સાલું એવું ને કે મનાવ્યું માની પણ જાય. એટલે માની ગયું. 

પરંતુ બીજા દિવસે મેં ફરીથી એક લારીમાં લીલી મગફળી જોઈ. મારું મન ફરીથી કજિયે હળ્યું. આ વખત સાલા મનિયાએ વધારે ધમપછાડા કર્યાં. મેં ફરીથી મનને સમજાવ્યું. નવામાં નવી ફિલ્મની લાલચ આપી. મન ફરીથી માની ગયું. 

આમ ને આમ પૂરા ચાર દિવસો સુધી ચાલ્યું. છેવટે પાંચમાં દિવસે વહેલી સવારે થેલામાં કપડાં નાખીને હું તો નીકળી પડ્યો મારા ગામ તરફની બસ પકડવા. 

જ્યારે રાશવા દી રહ્યો ત્યારે ત્યારે હું ઈંગોરાળા ગામને પાદર ઉતાર્યો. હવે દોઢ ગાઉ ચાલવાનું હતું. પચીસ વર્ષો પહેલાં આ જ સમયે હું. કાળીદાસ અને નાથો ઈંગોરાળાને નિશાળેથી છૂટીને નાનીધારી ગામનો રસ્તો પકડતા. દોઢ ગાઉના એ રસ્તાના એકે એક વળાંક, એકે એક ઝાડ ને એકે એક ટેકરી મારા માની તિજોરીમાં કિમંતી દસ્તાવેજોની માફક સચવાઈને પડ્યાં હતાં.વળી રસ્તામાં આવતું રૂડાબાપાનું ખેતર તો અણમોલ ખજાનો હતો.

વિસાવદરીયા નદીણા વહેતાં વહેણમાં મારા પગ ઝબોળીને મેં બાકી રહેલી સફર પગપાળા શરૂ કરી. રસ્તાની તબિયત પર હજુ વરસાદની અસર જણાતી હતી. પણ મારે તો તકલીફની મજા લેવી હતી. તેથી રસ્તાની વિરુદ્ધ મારે કોઈ ફરિયાદ નહોતી. ખેતરોની લીલાશ પીવાથી મારી આંખો લીલા લીલા નશાથી ઘેરાવાઘ્ર લાગી. આમથી તેમ ઊડતાં પતંગિયાં જોઈને મને લાગ્યું કે: મારા બાળપણના ગુજરી ગયેલા દિવસો રંગબેરંગી પતંગિયાંની નાતમાં જન્મીને મારી જ સામે ઊડી રહ્યાં છે! વડલા, પીપળા ને આંબા તો વહાલા લાગે પણ વાતના બાવળિયા પણ વહાલા લાગવા માંડ્યા.  

.. હાથલિયા થોરની વાડામાંથી ફરરર કરતાં તેતર ઊડ્યાં ને મારી બી જવાની ઈચ્છા પૂરી થઈ. બોરડીના એક ઝાળામાથી એક સસલું દોડી ગયું ને મને ફરીથી મજા આવી ગઈ.મેં ફરીથી વતનના ડુંગરા જોયા. ફરીથી ખેડૂતોના હાકલા સાંભળ્યા. ફરીથી અંધારિયો કેડો પાર કર્યો ને ફરીથી જોયું રૂડાબાપાનું ખેતર! 

હું ઊભો રહી ગયો. આંખો ભરી ભરીને રૂડાબાપાનું ખેતર જોયું. ખેતર મગફળીના છોડવાથી ભર્યું ભર્યું હતું. મેં આસપાસ નજર કરી. કોઈ આવતું નહોતું. કોઈ જાતું નહોતું. માંનેમાં થયું કે  મારું એક ઠેકડો ને ઠેકી જાઉં વાડ! ખેંચી લઉં થોડા છોડવા ને બેસી જાઉં સંતાઈને નેળડીમાં!મગફળીના ડોડવાથી ભરી લઊ ખિસ્સાં! 

હું રૂડાબાપાના ખેતરની વાડ સુધી પહોંચ્યો ત્યાં સુધીમાં તો મારામાં રહેલો ચાલીસ વર્ષોની ઉમરનો માણસ તેના તમામ ડહાપણ સાથે મારું જ આડફળું બાંધીને ઊભો રહી ગયો હતો! 

હું વાડ પાસેથી પાછો ફર્યો. મને ડર લાગ્યો કે કોઈ આવી જાશે ને મને જોઈ જાશે  તો  શું કહેશે? કહેશે કે: ભલા માણસ, આ ઉમરે ને આવી ચોરી? અરે!ગામમાં જઈને માંગી હોત તો બે મુઠ્ઠી માંડવી આપવાની કોણ ના પાડત? 

એ જ ઘડીએ મેં દૂરથી આવતાં બળદગાડાની ધડબડાટી સાંભળી. મારે ભારે હૈયે ગામ તરફ પગલાં ભરવા પડ્યાં. જતાં જતાં રૂડાબાપાના ખેતર તરફ નજર નાખતો રહ્યો. પચીસ વર્ષો પહેલાના અતિતનો એક ટૂકડો ફરીથી જીવી જવાની મારી ઇચ્છા મનમાં જ રહી ગઈ. 

…. અને બીજે દિવસે રૂડાબાપાની ડેલી હતી.ડેલીપછી ફળિયું હતું. ફળિયા પછી પગથિયાં ને પગથિયાં પછી ઓસરી હતી. ઓસરીમાં ઢોલિયો હતો ને ઢોલિયે મને બેસાડાવામાં આવ્યો હતો. મારી સામે પૂનમના ચંદ્રમા સમી થાળી હતી અને થાળીમાં હતા છલોછલ લીલી મગફળીના ડોડવા!

રૂડાબાપા બોલ્યા: “ખા દીકરા ખા. પેટભરીને ખા. શહેરમાં માંડવી તો મળતી હશે પણ આવી મીઠી નહી મળતી હોય.”

ત્યાં તો દુલો બોલ્યો: “બાપા, શહેરમાં તો આને મગફળી કહેવાય. માંડવી કહો તો કોઈ સમજે ના.” ઓસરીમાં બેઠેલાં બધાં હસ્યાં. હું પણ હસ્યો. મને વડોદરાનો માંડવી દરવાજો સાંભરી આવ્યો. 

મેં કહ્યું: ” તમે પણ ખાવા લાગો. મારાથી આટલી બધી નહિ ખવાય. “ 

“અમારે તો રોજનું થયું. તમે ખાવ.” છોકરાઓ સામટા બોલી ઊઠ્યા.  

પછી તો મારી આંગળીઓ અને મારું મોંઢું કામે લાગી ગયાં. ફોફાનો ઢગલો થવા લાગ્યો. જીભનો ચટાકો પૂરો થવાથી જીભ રાજી થઈ. મનનો કજિયો ભાંગવાથી મન રાજી થયું. 

મનનો એ રાજીપો પૂરો થાય તે પહેલાં તો રૂડાબાપાએ મને પૂછ્યું: “કેમ દીકરા? લીલી માંડવી ખાવાની મજા આવે છેને?” 

“મજા તો આવે જ ને.” મેં કહ્યું.

“બહુ મહા આવે છે?”

“હા..હા. બહુ મજા આવે છે.”

“તુ ખોટું બોલે છે. “

“એમાં ખોટું શા માટે બોલવાનું? ખરેખર બહુ મજા આવે છે.”

“ના.. ના… સાવ ખોટી વાત.” રૂડાબાપા જાણે હઠે ચડ્યા. “તુ ભલે કહે કે બહુ મજા આવે છે. પણ એવી મજા તો નહિ જ આવતી હોય.”

“કેવી મજા?” મને હવે રૂડાબાપાની બીક લાગવા માંડી.

“જેવી મજા મારા ખેતરની વાડ કૂદીને ખાવાની મજા આવતી હતી એવી મજા” 

.. ને મારા હાથ અટકી ગયાં. હાથમાંથી મગફળીના ડોડવા પડી ગયાં. મોઢામાં મૂકેલા દાણાને કમને ચાવી ગયો અને કડવો ઘૂંટડો ઉતારતો હોઉં તેમ ગળે ઉતારી ગયો.રૂડાબાપાનો એ ઢોલિયો જો ઊડનખટોલો હોત  તો હું ઘડીનોય વિલંબ કર્યાં વગર ઊડી જાત!

“કેમ જવાબ નથી દેતો દીકરા? હું ખોટું કહું છું?   ઇંગોરાળાની નિશાળેથી પાછા ફરતી વખતે તુ, કાળીદાસ અને નાથો મારા ખેતરમાં નહોતા ખાબકતા? અરે! હું મારી સગી આંખે તમને જોતો હતો! તમને કેવી મજા આવતી હતી તે મારાથી અસ્તુ નથી.”

પચીસ વર્ષો જૂના ગુના મને સતાવવા લાગ્યાં. હું જેનો ગુનેગાર હતો તે રૂડાબાપા મારી જ સામે હતા અને હું જે ખાઈ રહ્યો હતો તે મગફળી પણ એમની જ હતી! શરમનો માર્યો હું થાળીમાં પડેલી મગફળીને જોઈ રહ્યો. 

“દીકરા, તારે આમાં  શરમાવાની જરૂર નથી. એનું જ નામ બાળપણ! બાળપણમાં ખાધાચીજ ચોરીને જ ખાવાની મજા આવે. ભગવાન જેવાં ભગવાને પણ માખણ ચોરીને જ ખાધુતુને? ગોકુળ છોડ્યા પછી એને ફુરસદ મળીતી?”  

રૂડાબાપાના શબ્દોએ મારી શરમ દૂર કરી. મેં કહ્યું:” બાપા, તમે અમને જોતાં હતા તો પછી રોકતા કેમ નહોતા?” 

” લે કર્ય વાત! છોકરા બે છોડવા ખેંચીને થોડીક માંડવી ખાતા હોય તો એણે રોકવાના હોય? હા, જો તમે માંડવી વેચવા માટે ચોરતા હોત તો જરૂર સોટાવાળી કરત. પણ હું તો તમારા આવવાના ટાણે જાણી જોઈને સંતાઈ જાતોતો. તમને એમ કે અમને કોઈ જોતું નથી. તમને ચોરીને માંડવી ખાવામાં મજા પડતીતી. એ જોઈને મનેય મજા આવતીતી. પછી રંગમાં ભંગ પાડવાનો મતલબ ખરો?” 

રૂડાબાપાની હળવાશે મને પણ હળવો કરી દીધો. “બસ હવે નહિ ખવાય.” એવું કહીને મેં હાથ ખંખેર્યા તો રૂડાબાપાએ મારો હાથ પકડીને કહ્યું: : આટલી પૂરી ન કરે તો તને મારા સમ છે.”

મેં ફરીથી મગફળી ખાવાનું શરૂ કર્યું.  રૂડાબાપાના શબ્દો મારા મનમાં રમતે ચડ્યા હતા.

મને થયું કે: માત્ર કાનુડાને જ નહિ કેટલાય માણસોને પોતપોતાનું ગોકુળ અને ભાવતું માખણ છોડીને, જવાબદારીઓ અને મજબુરીઓથી ભરેલા મથુરાની વાત પકડવી પડે છે!  

પરંતુ હું કેટલો નસીબદાર હતો કે આજે ફરીથી મારા ગોકુળમાં આવી શક્યો હતો!

“પણ મારા સવાલનો જવાબ હજી બાકી છે. દીકરા સાચું કહે . ત્યારે આવતીતી એવી મજા અત્યારે આવે છે? રૂડાબાપાએ પોતાનો એ સવાલ ફરી દોહરાવ્યો.

મારાથો મુક્તપણે હસી પડાયું. ” બાપા, એ મજા તો મજા હતી. હવે એવી મજા તો ન જ આવેને!” મારાથી બોલાઈ ગયું. 

મારા એ જવાબ પર બધાં ખળખળ વહેતાં ઝરણા જેવું હસી પડ્યાં. 

લીલી મગફળી મીઠી તો હતી જ. પછી એ વધારે મીઠી લાગવા માંડી.

[સમાપ્ત]  

[ લીલી મગફળીનો છોડવો ચોરવા બદલ  વાચનયાત્રા  બ્લોગના ધણીની અમે ક્ષમા માંગીએ છીએ. ]

સુખડી

[મિત્રો,  ઝૂપડપટ્ટીમાં રહેતાં લોકોની પોતાની સમસ્યાઓ હોય છે. સપનાં હોય છે. મર્યાદાઓ હોય છે. શહેરની સડકના કિનારેના  ઝૂપડામાં રહેતા એક પરિવારની આ કહાની છે...]  

સુખડી — યશવંત ઠક્કર

ચંદુ રમતાં રમતાં દોડ્યો ને એની ચડ્ડી ગોઠણની નીચે ઊતરી ગઈ.

રેવા ખડખડાટ હસી પડી. “અલી બોન, તારા છોકરાને સારી ચડ્ડી તો પહેરાવ.”

“હોવી જોઈએ ને…” કમુ બોલી.

“ના હોય તો લઈ દે બિચારાને.”

“એના બાપને મેં કેટલીય વાર કીધું પણ મૂઓ પીવામાંથી ઊંચો આવે તો ને?”

“તું પીવા દે છે ત્યારેને? મારા ધણીને તો હું અડવાય ના દઉં.”

“આ તો મને ગાંઠતો જ નથી. મૂઓ મારવા લે છે. અબી હાલ પીવા જ ગ્યો છે. આવીને ઉપાડો લેવાનો જ છે.”

“મારો ધણી તો…” રેવાએ ખુશાલનાં ગુણગાન શરૂ કર્યાં. વચ્ચે વચ્ચે કમુ વાલજીનાં અપલક્ષણો કહેતી ગઈ. કમુના વાંહામાં પડેલી સોળો કમુના વસ્ત્રોથી ઢાંકી ઢંકાતી નહોતી. કમુ બોલે કે ના બોલે એ સોળો બોલ્યા વગર રહેતી નહોતી.

…વાલજીને આવતો જોઈને કમુ બોલી: “આ આવ્યો. મૂઓ સો વરસ જીવવાનો છે.” 

“પી…ને જ આવ્યો લાગે છે.”

“ના. ના. આજે પીધો નથી લાગતો. પીધો હોય તો એની ચાલ જ ફરી જાય.”

“મને તો કાંઈ ફેર લાગતો નથી.”

“તને ખબર ના પડે. મારા ધણીને હું ઓળખું એટલો તું ના ઓળખે.”

“એ તો એમ જ હોય.”

રેવા પોતાનાં ઝૂંપડામાં જતી રહી. વાલજીએ આવીને ઝૂંપડાની બહાર,લીમડાના ઝાડ નીચે ખાટલામાં પોતાની જાતને ફેંકી.

“કેમ આજે કોરા?” કમુએ પૂછ્યું.

“એની  બોનને…. માલ જ નહીં આયો.” વાલજીએ જવાબ દીધો ને ખાટલામાં લાંબો થઈ ગયો. 

“સારું થયું.” કમુએ છણકો કરીને કહ્યું.

“તારી માની ટાંગ સારું થયું.” વાલજી ખાટલામાં બેઠો થઈ જતાં બોલ્યો.

કમુ ચૂપ થઈ ગઈ.  વાલજી થોડો બબડાટ કરીને પાછો ખાટલામાં લાંબો થઈ ગયો.

રેવાની મોટી છોકરી ગંગા કમુને પૂછી ગઈ કે:“માસી, ચંદુને ઘર ઘર રમાંડું?”

“રમાંડને મારી બોન.” કમુ કુંડી પાસે બેસતાં બોલી. કુંડી ઉલેચાતીગઈ. કુંડીનું પાણી રસ્તા પર ફેલાઈ ગયું…..કમુને હાંફ ચડી ગઈ.

…..મેદાનની સામે પારની સોસાયટીમાંથી માઈકનો અવાજ આવ્યો ને વાતાવરણ આળસ મળડીને બેઠું થઈ ગયું. ઝૂંપડાની બાઈઓ છોકરાંને લઈ ને બહાર આવી ગઈ. ચંદુ ને ગંગા ઊભાં થઈને જોઈ રહ્યાં.

“અલી….સરઘસ આવ્યું લાગે છે.” રેવા ઝૂંપડામાંથી બહાર આવીને બોલી.

“કોને ખબર!” કમુએ કહ્યું.“માસી ચંદુને  જોવા લઈ જાઉં?” ગંગાએ કમુની રજા માંગી.

 “લઈ જા ને બોન. તો તો તારા જેવું કોઈ નહીં”.  કમુએ હા પાડી દીધી.

પણ વાલજી ફરીથી ખાટલામાં બેઠો થઈ ગયો. તેણે ખીજવાઈને ના પાડી દીધી.  “ફાળોઉઘરાવે છે એમાં શું જોવાનું છે? તમે આલવાનાં છો કાંઈ?”   

ચંદુ અને ગંગાના હાથ છૂટી ગયાં. પગ રોકાઈ ગયાં. આંખો વાલજીના ચહેરા પર ખોડાઈ ગઈ.

“શાનો? ગણપતિનો ફાળો?” કમુએ પૂછ્યું.

વાલજી વધારે ખીજવાયો.  “હવે તારે ચૂપ મરવું છે? કાંઈ ખબર ના પડતી હોય તો બોલવું જ નહીં.”

રેવા હસી. કમુને મજા પડી ગઈ. “ખબર ના પડતી હોય તો પૂછવું ય નહીં?” તેણે છણકો કર્યો.

“ગણપતિને ડુબાડી દીધા પછી ક્યાંય ગણપતિનો ફાળો જોયો છે?” વાલજી બોલ્યો.

“તો હશે નવરાત્રિનો.” કમુ હસી. 

“અલી… નવરીની… આ તારા કાકા ધરતીકંપનો ફાળો ઉઘરાવે છે.” વાલજીએ હાથ લાંબો કર્યો.

“હું તો ભૂલી જ ગઈ.” કમુએ કહ્યું.

કમુ અને રેવા ધરતીકંપની વાતોએ ચડ્યાં. તેઓ પાયમાલ થઈ ગયેલાં લોકોની દયા ખાવા માંડ્યાં. ત્યારે વાલજીથી બોલ્યા વગર ન રહેવાયું.

તેણે બીડી સળગાવતાં કહ્યું: “પણ મદદ કેટલી આવી છે એની ખબર છે? ઠેઠ અમેરિકાથી વિમાન આવ્યાં છે! ને એ… ગાડીઓ ને ગાડીઓ ઠલવાય છે ત્યાં.”

“અલી બોન. સુખડીની પણ ગાડીઓ ભરી ભરીને જાય  છે.”રેવાએ કહ્યું.     

“સુખડીને શું કરશે?” કમુએ જાણીજોઈને પૂછ્યું.

ને વાલજી બગડ્યો. “નવરીના પેટની… ભૂખ્યાંતરસ્યાં લોકો ખાશે. તને તો કાંઈ ભાન પડે છે કે નહિ?”

“હાલોને આપણે ય ત્યાં પોગી જઈએ.” કમુ હસતાં હસતાં બોલી.

-વાલજીનાં હૈયામાં રહેલી મોટી ગાળ તેના હોઠ પર આવી જવાની તૈયારીમાં હતી ત્યાં તો –

“હા મા. હાલો આપણે ય ત્યાં પોગી જાઈ.” ચંદુ કમુનો સાડલો પકડતાં બોલ્યો.

“ત્યાં તારા બાપનું કાંઈ દાટ્યું છે?” વાલજીએ થોડા કૂણા થઈને ચંદુને પૂછ્યું.

“ત્યાં સુખલી ખાવા મળશે.” ચંદુએ આંખો નચાવતાં કહ્યું.

ને બધાં હસી પડ્યાં. વાલજી પણ. ગંગાએ ચંદુના ગાલે બકી ભરી લીધી.

… માઈકનો અવાજ સંભળાતો બંધ થયો પણ ચંદુનો કજિયો ચાલુ જ રહ્યો. બસ એક જ વાત:

“મારે સુખલી ખાવી છે. અબી ને અબી. નઈં તો હાલો સલઘસમાં સુખલી ખાવા.”

“અરે ગાંડા. સુખડી આંય નથી વહેંચવાના.” વાલજીએ બીજી બીડી સળગાવતાં કહ્યું.

“તો ક્યાં વહેંચવાના છે?” ચંદુએ પૂછ્યું.

“ધરતીકંપ થયો છે ત્યાં.” 

“ધલતીકંપ થાય ત્યાં સુખલી વહેંચાય?”

“એ… હા.”

“આંય ધલતીકંપ ક્યારે થાશે?”

“મર મૂઆ. આવું શું બોલસ?” કમુએ ચંદુના વાંહામાં એક ધબ્બો દઈ દેતાં કહ્યું.

ચંદુએ ભેંકડો  તાણ્યો.                    

વાલજી ઉકળ્યો,  “નવરીની. છોકરા પર હાથ ઉપાડસ? શરમ વગરની.”

“પણ જુવોને. કેવું બોલ્યો?”

“એને ખબર પડે છે?” વાલજીએ હોલવાઈ ગયેલી બીડીનો કુંડીમાં ઘા કરતાં કહ્યું.  “ભાળય, કોઈ દાડો છોકરા પર હાથ ઉપાડ્યો છે!.મારા જેવો કોઈ ભૂંડો નહીં હોય.”

“ઉપાડવોય પડે.” કમુએ જવાબ દીધો.

એ જવાબ પર વાલજી ખાટલામાંથી ઊભો થઈ ગયો ને કમુને મારવા ફરી વળ્યો. રેવા પોતાના ઝૂપડામાં જતી રહી. ચંદુ બીકનો માર્યો સુખડીને ભૂલી ગયો ને ગંગાની પાસે જઈને ઊભો રહી ગયો. ગાળાગાળી સાંભળીને બીજાં ઝૂંપડામાંથી કોઈને જોવા આવવાની જરૂર લાગી નહીં.રસ્તે જનારા થોડી વાર ઊભા રહીને ચાલ્યા ગયાં.

થોડી વાર પછી એ તમાશો પણ બીજું ઝૂપડું શોધવા ત્યાંથી જતો રહ્યો. ફરીથી બધું હતું એમ ને એમ જ ! વાલજી ફરીથી ખાટલામાં લાંબો થઈ ગયો. કમુ ફરીથી ઘરનાં કામમાં વળગી.

ચંદુની જીભે ફરીથી ‘સુખલી’ નું રટણ શરૂ થઈ ગયું. “મા….મારે સુખલી ખાવી છે.” તેણે કમુની પાસે આવીને રડતાં રડતાં કહ્યું.

કમુથી રહેવાયું નહીં તે બહાર આવી. “આજે તમારી પોટલીના પૈસા બચ્યા છે તો આ છોકરાને કાંઈક ભાગ તો લઈ દો” તેણે વાલજીને કહ્યું.

“હેં……” વાલજી બોલ્યો.

“હેં હેં. શું કરો છો? એના નસીબના હશે એમ માનો ને બિચારાનો કજિયો ભાંગો.”

“હા. સાલી એ વાત સાચી થઈ. હાલ્ય દીકરા આજે તો તને ચોકલેટ ખવડાવું.” વાલજી ખાટલામાં બેઠો થઈને બોલ્યો.

ચોકલેટનું નામ સાંભળીને ચંદુ રાજી થઈને કૂદવા માંડ્યો. એની ચડ્ડી પાછી ગોઠણની નીચે પહોંચી ગઈ.

વાલજી ખીજાયો. “આની ચડ્ડીનાં તો ઠેકાણાં નથી. તબાલામાંથી એને દૂકાને લઈ જાઉં.”

“એવું જ હોય. આપણે કાંઈ અલકાપુરીમાં નથી રહેતાં સમજ્યાં?”

“એટલે? માણસની રીતે નહીં રહેવાનું?”

“જોઈ હવે તમારી માણસની રીત.” કમુએ છણકો કર્યો.

“તું મારી વાત રહેવા દે. માણસના પેટની હો તો મારી હારે મગજમારી રહેવા દે કહું છું. નહીં  તો…..” વાલજી ઊભો થઈ ગયો.

“સારું હવે. હાથ ઉપાડવાની કાંઈ જરૂર નથી. બહુ થઈ ગયું છે આજે.”

“તો મગજમારી કેમ કરી?”

“નહીં કરું હવે. જાવ.”

“છોકરાને ચડ્ડી સરખી પહેરાવ.”

“હું શું કરું? રહેતી જ નથી.”

“ના કેમ રહે? સૂતળી બાંધ. તારું નાડું બાંધ. મારે બધું કહેવાનું…નવરીની…”

વાલજી બબડતો રહ્યો. કમુએ ચંદુની ચડ્ડીને એની કમર સાથે સૂતળીથી કચકચાવીને બાંધી દીધી.

“જાવ.” કમુએ ચંદુને મીઠો ગુસ્સો કરીને કહ્યું. ચંદુ મલકાતો મલકાતો વાલજી પાસે ગયો.

વાલજી ઊભો થયો. ચંદુનું બાવડું પકડીને તે બોલ્યો…. “હાલો. હીરો હીરાલાલ.”

ચંદુ ખડખડાટ હસી પડ્યો. કમુ વહાલથી ચંદુને જોઈ રહી…ચંદુએ વાલજીની આંગળી પકડી.

…ને ધનિયાએ વાલજીના ઝૂંપડાની સામે જ રસ્તાની કોરે સાઈકલ ઊભી રાખી દીધી.

વાલજીને થોડીઘણી સમજણ પડી ગઈ. ચંદુને લઈને તે ધનિયા પાસે પહોંચ્યોં.

“કેમ લ્યા? છે કાંઈ ખબર?” વાલજીએ પૂછ્યું.

“હા.માલ આઈ ગયો છે એ કહેવા આયો છું.” ધનિયાએ ધીમેથી કહ્યું.

“હત તેરીકી. હું તો આ છોકરાને ભાગ અલાવવા જતો’તો.”

“મેં તો મારી ફરજ પૂરી કરી. હવે તમે જાણો.”

“એમ કર ને. તું જા. હું તારી પાછળ પાછળ જ આયો…” વાલજીએ ત્વરિત નિર્ણય લઈ લીધો. ધનિયાએ સાઈકલ દોડાવી.

ચંદુ પાસેથી આંગળી છોડાવતાં વાલજીએ કહ્યું: “તને કાલ ચોકલેટ લઈ દઈશ હોં.”

ચંદુ રડવા જેવો થઈ ગયો. કમુને દૂર ઊભા ઊભા જ વાત સમજાઈ ગઈ. “કહું છું કે આજ ના જતા હોં. બિચારા છોકરાને ભાગ વગરનો ના રાખતા.” તેણે બૂમ પાડીને કહ્યું.

“તું ચૂપ મર.” વાલજીએ સામી બૂમ પાડી.

ચંદુને મૂકીને વાલજી ચાલતો થયો. કમુએ કકળાટ કર્યો પણ વાલજીએ પાછું વળીને જોયું જ નહીં. ચંદુએ રડ્વાનું શરૂ કર્યું. રેવા ઝૂંપડામાંથી બહાર આવી.

“શું થયું કમુ?” તેણે પૂછ્યું.

“ધનિયો……એની માનો…….ક્યાંથી આવી પડ્યો? એનું નખ્ખોદ જાય. મારા છોકરાની મનની મનમાં રહી ગઈ.”

“મા…..સુખલી ખાવી છે.” ચંદુએ આવીને કહ્યું.

કમુએ એને છાતીએ વળગાડ્યો. “અલી બોન. આજે આનો બાપ ભાગ લેવા લઈ જતો’તો ત્યાં તો નખ્ખોદિયો ધનિયો આંય પોગી ગયો ને આના બાપને પીવા બોલાવી ગયો.”

“અરેરે…”

”બિચારો એટલો રાજી થઈ ગયો’તો…પણ નસીબમાં નહિ હોય તઈંને…નહિતર આજે તો માલેય નહોતો આયો. કોણ જાણે!ધનિયો શું કહી ગયો કે એ તો આને મૂકીને થયા હેંડતા. હવે જોજે બેય જણા પી….ને જ આવશે.”

“મારો ધણી તો કોઈની વાદે ચડે જ નહીં. ” રેવાએ પોતાના ધણીનાં વખાણ શરૂ કર્યાં…..

કમુ પોતાના નસીબનો દોષ કાઢતી રહી……..સમય લથડિયાં ખાતો આગળ ચાલ્યો….કમુ ચૂલે વળગી…

ગંગા ચંદુને પટાવીને રમવા લઈ ગઈ.  એક ખાબોચિયા પાસે બંને રમવા લાગ્યાં. 

…એકદમ જ ચંદુ ઊછળી ઊછળીને કૂદકા મારવા માંડયો. “સુખલી…સુખલી….” તે તાળીઓ પાડી પાડીને બોલ્યા માંડયો…..

ઝૂંપડાની અંદર ચૂલો ફૂંકતી કમુનું રોમરોમ રાજી થઈ ગયું. તેણે માન્યું કે, મૂઆને અક્કલ આવી હશે એટલે જ છોકરા સારું મીઠાઈ-બીઠાઈ લાવ્યો હશે…..તે દોડતી બહાર આવીને જોઈ  રહી….

ને જોતી જ રહી ગઈ… તેને બે ધડી તો સમજણ પણ ના પડી કે છોકરાના રાજીપા પર હસવું કે રડવું.

રસ્તાને કાંઠે પડેલાં ખાબોચિયાના ભીના કાદવમાં ગંગાએ ચાકાથી આંકા પાડ્યા હતા. એ ખરેખર સુખડીના ટૂકડા હોય તેમ એક પછી એક ચોસલું કાઢી કાઢીને તે બાજુમાં સંભાળીને મૂકતી જતી હતી.  

સુખલી આવી હોય એ જાણીને ચંદુ ખુશીનો માર્યો કૂદવા માંડ્યો હતો.

…ને કમુ હસવા માંડી. મન મૂકીને હસવા માંડી. તેની આંખોમાં આંસુ આવી ગયાં તો ય હસતી રહી.

“અલી….ગાંડી તો નથી થઈ ગઈને?” રેવાએ પૂછ્યું.

“જો તો ખરી.” કમુએ કાદવનાં ચોસલાં તરફ આંગળી ચીંધી. રેવા હસી.

રેવા હસી એટલે કમુ વધારે હસવા માંડી……

“અલી બોન બસ કર. ગાંડી થઈ જઈશ.” રેવા બોલી. પણ કમુ તો હસતી જ રહી….

… ને કમુ અટકી ગઈ. જાણે વીણાનો તાર તૂટી ગયો. તે હોઠ બીડીને સ્થિર નજરે રસ્તા તરફ જોઈ રહી.

રસ્તા તરફથી વાલજી લથડિયાં ખાતો ખાતો ઘર તરફ આવી રહ્યો હતો.

                                   *********** 

એય મનોજ!

Image by paul-simpson.org via Flickr

 

                                                      [૧]

શેઠજી ,

કોઈ રિક્ષાને બોલાવતા હો એ રીતે , “એય મનોજ” ની બૂમ પાડીને તમે મને બોલાવો છો. તમે એવું કરી શકો છો કારણ કે હું એક સામાન્ય  માણસ છું. અતિ સામાન્ય. વ્યક્તિત્વ વિનાનો. કદાચ, તમારી દૃષ્ટિએ મારા કરતાં તમારી દુકાનનો નોકર વધારે  માનને  લાયક હશે.

બોલાવ્યા પછી તમે મને દસ ટકા પ્રેમ ભેળવીને ધમકી ભર્યા અવાજમાં પૂછો છો ..

– “કેવો માણસ છે તું? મોઢું પણ બતાવતો નથી. કઈ દુનિયામાં વસે છે?” …
– “કેમ હમણા દેખાતો નથી? આ તારી રીત છે?”
તમારા તમામ સવાલોના જવાબ હું નમ્રતાથી જ આપીશ એવી ખાતરી હોવાથી જ તમે મારા પર રોફ કરી શકો છો. તમારા નકામાં સવાલોના જવાબો આપવાની હું મારી ફરજ સમજુ છું. એટલા માટે નહિ કે મને તમારા પ્રત્યે આદર છે.
પરંતુ, એટલા માટે કે-
-ક્યારેક તમારે ઘેર જમ્યો છું.
-ક્યારેક તમારી દુકાનેથી ઉધાર લીધું છે.
– તો ક્યારેક તમારી પાસેથી ઉછીના પૈસા લીધા છે.

તમારા એ ઉપકારના બદલામાં મેં મારું સ્વમાન તમારે ત્યાં ગીરો મૂક્યું છે.  તમે મારું સ્વમાન પાછું નહિ આપો અને માંગવા જેટલી મારામાં હિંમત પણ નહિ આવે.  મારી ઑફિસમાં મારો એક બૉસ  તો છે જ. પણ આ શહેરની બજારમાં પણ  બીજો બૉસ  છે. જે તમે!

એ સિવાય ત્રીજો બૉસ તમારી ચા.  

ચોથો બૉસ તમારા ઘરનું ભોજન.

પાંચમો બૉસ તમારી  દુકાનેથી ઉધાર લીધેલો માલ.  

છઠ્ઠો બૉસ તમારી પાસેથી ઉછીના લીધેલા પૈસા. 

મારે તમને રોજ મારું મોઢું બતાવવું જ જોઈએ કારણ કે તમારે રોજ મારી ઑફિસનું કામ પડે છે.  હું જ તમારું  કામ સરળતાથી પતાવી આપું છું.  એ માટે મારે મારી ઑફિસમાં થોડું આંખે થવું પડે છે.  પણ એથી શું? તમારો મારી પરનો  ઉપકાર…. 

અર્ધી ચા, જે તમે આ પૃથ્વી પર વસતા કોઈ પણ માણસને ફાયદા વગર પીવડાવતા નથી. 

એક ભાણું, એટલું તો તમારે ત્યાં એંઠામાં જતું હશે.

ઉધાર,  જે તમે અન્ય ગ્રાહકોની જેમ જ મને આપો છો.

ઉછીના પૈસા, જેને તમે રોકાણ ગણાતા હશો.  

મને એક જ ધડાકે મારી નાખવાની તમને સત્તા આપવામાં આવે તો પણ તમે નહિ માનો કારણ કે , તમને મને  ક્ષણે ક્ષણે મારવામાં મજા આવે છે.

તમે મને બપોરે જમાડો અને એ અન્નનું લોહી બને તે પહેલાં તો તમે મારું લોહી   ચૂસવાનું શરૂ  પણ કરી દો  છો . 

મારી માનસિક શક્તિને તમે સહેલાઈથી તમારી વિશાળ ફાંદમાં પૂરી દીધી છે.

મારી માનસિક શક્તિની દશા તો પાંજરામાં પુરાયેલા પોપટ કરતાં પણ વધારે ખરાબ છે. કારણ કે , પાંજરામાં પુરાયેલો પોપટ પાંજરાની બહાર તો જોઈ શકે છે. જ્યારે તમારી ફાંદમાં તો નર્યો અંધકાર!! 

જેટલું જોરદાર છે તમારું ગણિત  એટલું જ નબળું છે મારું તકદીર.

ક્યા સુધી ચાલ્યા કરશે આવું?  

લિ. અભાગી મનોજ.  

                                             [૨]

શેઠજી ,

ઘણા દિવસોથી મેં તમને મારું મોઢું બતાવ્યું નથી. એથી તમે તમારા નોકરને મોઢે ગુસ્સો ઠાલવતા હશો કે-

-એ સાલાનું  જ્યારે કામ પડે છે ત્યારે જ હાજર હોતો નથી.

- એ ઑફિસમાં તપાસ કરી તો જાણવા મળ્યું કે બહારગામ ગયો છે. પૈસા બાકી છે તે આપતો નથી ને  આમ ટિકિટભાડામાં વાપર્યા કરે છે.

જો કે અત્યારે જ હું તમારી પાસે આવું તો તમે ગુસ્સે નહિ થાઓ. હું જાણું છું કે અત્યારે તમે એવી સ્થિતિમાં નથી. તમારી કહેવાતી ઈજ્જત પર જબરદસ્ત ઘા ઝીંકાયો છે. તમને એવું લાગે છે કે, કોઈએ તમારું નાક કાપીને તમારા હાથમાં આપ્યું છે. ભલે તમે દેખાવ જાળવી રાખો પણ અંદરથી તમે ભાંગી પડ્યા છો.

તમે એમ પણ માનો છો કે  હું અત્યારે હાજર હોત તો ઘણો ઉપયોગી થાત.

પરંતુ મને એ વાત કહેવા દો કે- હું અત્યારે સુખી છું.  હા, તમે જે કારણે અત્યારે  દુઃખી  છો એ જ કારણે હું અત્યારે સુખી છું.

મારા સુખ   પાછળ તમારો સીધો નહિ તો આડકતરો ફાળો તો છે જ.

મારો આ બીજો જન્મ છે.  આ બીજા જન્મમાં મારો કોઈ બૉસ  નથી. હું જ મારી જાતનો બૉસ .

હવે મે તમારી ચા, તમારા ભોજન, તમારી દુકાનના માલ કે તમારા પૈસા વગર ચાલશે પરંતુ મારા સ્વમાન વિના નહિ ચાલે.

અરે હા, તમારા બાકીના  પૈસા પણ હું ટૂંકસમયમાં ચૂકવી દઈશ. હું આવું ત્યારે મને જોઈને ઉઘરાણી કરવાની ઉતાવળ નહિ કરતાં.  મારી સાથે વિવેકથી વાત કરજો.

“કેવો માણસ છે તું? મોઢું પણ બતાવતો નથી? કઈ દુનિયામાં વસે છે તું? ”  એવી ભાષા નહિ વાપરતા.

હવે હું તમને મળું ત્યારે તમારો ચહેરો સોળે કલાએં ખીલી ઉઠવો જરૂરી છે.

મને વિવેકથી આ રીતે પુછજો: “કેમ છે મનોજકુમાર? તબિયત તો સારી છે ને?”

હવે આપને  ખ્યાલ આવી ચુક્યો હશે કે, તમારી સુપુત્રી દક્ષા  ઘર છોડીને કોની સાથે ભાગી નીકળી છે.

ખેર , તબિયત સાચવજો. જે બનવાનું હતું તે બની ચૂક્યું છે.

દક્ષા અત્યારે ખૂબ જ પ્રસન્ન છે. થોડા દિવસોમાં જ આવીએ છીએ.

તમારા બાકીના  પૈસા તમને ચોક્કસ આપી દઈશ.

આશીર્વાદ આપવાના બદલે  ડારો ન આપતા.  

લિ. ભાગ્યશાળી મનોજના વંદન.  

[પ્રગટ :  શ્રીરંગ.મેં ૧૯૮૦. ]

એક હોટલ, એક લેખક ને એક યુવાન!

[મિત્રો, આજે એક વાર્તા રજૂ કરું છું.  આ વાર્તા ગુજરાતી ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયામાં ૩૧ માર્ચ ૧૯૯૧ ,રવિવારના રોજ પ્રગટ થઇ હતી. વીસ વર્ષો પહેલાની  આ વાર્તા કોઇપણ પ્રકારના ફેરફાર વગર રજૂ કરું છું. ]

                                                                                          અપેક્ષા    - યશવંત ઠક્કર 

જે હોટેલમાં તેઓ બધા લેખકો અને કવિઓ એકઠા થતા હતા તે હોટેલની બહાર સનતકુમારઊભા ઊભા બીજા મિત્રોની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. તેમનો એકપણ મિત્ર આજે હોટેલ તરફ ફરક્યો નહોતો. આવું થાય ત્યારે સનતકુમાર અકળાઈ જતા. અકળાયેલા અને ધૂંધવાયેલા સનતકુમારે ત્યાંથી જવા માટે થોડાંક કદમ ભર્યાં  હશે ત્યાં તો એક અજાણ્યા યુવાને તેમની પાસે આવીને સીધો જ સવાલ કર્યો કે: “તમે જ લેખક સનતકુમાર છો કે?”

સનતકુમારને ઘણાં લોકોએ અહોભાવથી આવો સવાલ કર્યો હતો. પરંતુ આ યુવાને જે રીતે સવાલ કર્યો હતો એ રીતે આ પહેલાં કદી કોઈએ કર્યો નહોતો. આ યુવાન જાણે કે સનતકુમારની ઝડતી લઈ રહ્યો હતો.

“જી થોડુંઘણું લખું છું.” સનતકુમારે નમ્રતાથી કહ્યું.

“મેં સાંભળ્યું છે કે આ હોટેલમાં ઘણાબધા સાહિત્યકારો ભેગા થાય છે.”

“સાચી વાત છે. પણ આજે મારા સિવાય બીજું કોઈ આવ્યું નથી. હું એ લોકોની રાહ જોઈને જ જઈ રહ્યો છું.”

“મારે તમારી સાથે થોડીક વાત કરવી છે. હું માનું છું કે તમારી પાસે તમારા વાચક માટે એટલો સમય તો હશે જ.”

“હા હા ચોક્કસ.” સનતકુમારે જવાબ તો આપ્યો. પણ તેઓ સમજી ચૂક્યા હતા કે આજે રોજ કરતાં જુદું જ બની રહ્યું હતું.

તેઓ હોટેલમાં જઈને એ ખૂણામાં બેઠા જે ખૂણામાં મોટા ભાગે સનતકુમાર અને તેમના મિત્રો બેસતા હતા. હોટેલ એટલી મોટી અને સામાન્ય હતી કે નવરા લોકો ચા-કોફી પીધાં પછી પણ લાંબો સમય સુધી બેસી શકતા. સનતકુમાર અને તેમના મિત્રોએ વાતોવાતોમાં ઘણી કવિતાઓનું સર્જન આ હોટેલમાં જ કર્યું હતું.

હોટેલનો છોકરો ટેબલ પર પાણીના ગ્લાસ મૂકીને તેમ જ બે ચાનો ઓર્ડર લઈને ગયો કે તુરત જ યુવાને વાતની શરૂઆત કરી: “થોડા દિવસો પહેલાં આપણા આ શહેરમાં ફિલ્મોત્સવ ઉજવાઈ ગયો. તેના એક કાર્યક્રમમાં એક ફિલ્મી હીરો કે જે આડુંઅવળું બોલ્યો તે વિષે ઘંણા બુદ્ધિજીવીઓએ ઉહાપોહ કર્યો છે. લેખકો અને વાચકોએ પણ એ વિષે છાપાઓમાં લખ્યું છે. તમારું પોતાનું એ બનાવ વિષે તેમ જ એ બનાવના પ્રત્યાઘાતો વિષે શું માનવું છે?

“એ માણસે મોટી  ભૂલ કરી છે. ” સનતકુમારે કહ્યું. “એ માણસ  તમામ ગુજરાતીઓને ગાળ દઈ ગયો  છે.  મેં મારી કોલમમાં તેની સખત શબ્દોમાં ઝાટકણી કાઢી છે. ને ભવિષ્યમાં તે  ગુજરાતમાં ક્યાંય બોલવા ઊભો થાય તો તેને તુરત બેસાડી દેવાની હાકલ કરી છે. એવું થશે ત્યારે જ આવા લોકો સીધા થશે. ..”

યુવાન ચૂપચાપ સનતકુમારની સામે જોઈ રહ્યો. સનતકુમાર તેની નજર જીરવી ન શકતા અટકી ગયા. પહેલાં  તો તેમને લાગ્યું હતું કે યુવાને સાવ સાદી વાત પૂછી નાખી છે તેથી આવેગમાં બોલવા લાગ્યા હતા. તેઓ પોતાના લેખનો ઘણોખરો ભાગ બોલી જાત! પણ યુવાનની નજર … સનતકુમારને લાગ્યું કે યુવાન તેમના ચહેરાની અંદર ઊંડે ઊંડે જોઈ રહ્યો છે.

“એ હીરો જે કાર્યક્રમમાં બોલ્યો તેમાં તમે હાજર હતાકે? ” યુવાને પૂછ્યું.

“નાં. હું નહોતો. ” સનતકુમારે કહ્યું.

“તમે ત્યાં એ વખતે હાજર હોત તો શું કરત?”

“હું. ”  કહીને સનતકુમાર અટક્યા. અચકાયા અને થોથવાયા.  છેવટે તેમણે વાક્ય પૂરું કર્યું. “પણ હું ત્યાં હતો જ નહિ ને.”

“મારું કહેવું એમ છે કે તમે ત્યાં હાજર હોત તો શું કરત?”

છોકરાએ આવીને ટેબલ પર ચાના કપ મુક્યા. સનતકુમારે યુવાનના સવાલનો શું જવાબ આપવો એ વિષે વિચાર કરતા કરતા ચા પીવા લાગ્યા. યુવાન પણ ચૂપચાપચા પીવા લાગ્યો. સનતકુમાને થયું કે આ વાતનો ગમે તે રીતે અંત લાવીને પોતે ઉભા થઈને જતા રહે તો જ યુવાનથી છૂટી શકાશે.

ચા પીવાઈ ગઈ કે તુરત યુવાને કહ્યું, “તમે મારા સવાલનો જવાબ નથી આપ્યો સાહેબ.”

“હું શું કરી શકું? જ્યાં આટલા બધા માણસોની હાજરી હોય ત્યાં શું થઇ શકે? ” સનતકુમારે કહ્યું.

“કેમ? તમે જો માનતા હો કે એ માણસ ખરાબ બોલી રહ્યો છે તો બધાંની વચ્ચે ઊભા થઈને તેને અટકાવી ન શકો? એક બુદ્ધિજીવી તરીકે તેને વિનંતી ન કરી શકો કે તે બરાબર બોલે?  છતાં પણ તે ન માને તો ઊંચાઅવાજે તેને બકવાસ બંધ કરવાનું ન કહી શકો? અરે.. તમારી કોલમમાં હાકલ કરો છો તેવી હાકલ સાંભળનારાઓને ન કરી શકો કે- આ માણસને બોલતો અટકાવો. તે આપણા ગૌરવ ઉપર ઘા કરી રહ્યો છે. આમાંથી કશું ન કરી શકો? ” યુવાને એકધારા પ્રશ્નોનો મારો ચલાવ્યો.

“હું શું કહી શકું? હું ત્યાં  હતો જ નહિ ને? હું હોત તો શું કરત એ વિષે હું કહી ન શકું. માફ કરજો. ડંફાસો મારવાની મને આદત નથી.”

“અચ્છા.” યુવાને કહ્યું. “તમે તમારી કોલમમાં હાકલ કરી છે કે એ માણસ ફરી ગુજરાતમાં ક્યારેય આવે ને બોલવા ઊભો  થાય તો તેને બેસાડી દેવો જોઈએ. ધારો કે તે ફરીથી ગુજરાતમાં આવે તો તેને બોલતો અટકાવવા માટે તમે પહોચી જશો? જો તમે પ્રમાણિકતાથી માનતા હો કે એવું થવું જ જોઈએ તો સહુ પ્રથમ  શરૂઆત તમારે ન કરવી જોઈએ?”

સનતકુમારે થોડી વાર પછી જવાબ આપ્યો. “જુઓ મિત્ર, મારી ફરજ લખવાની છે. જે અજુગતું લાગે તે લોકોની નજરમાં લાવવાનો મારો ધર્મ છે. તમે કહો છો તેવા જોખમો ખેડવાનું કાર્ય  મારું નથી. “

“કેમ નહિ?” યુંવાને ટેબલ  પર હાથ પછાડ્યો.  ”આ વાત જવા દો. બીજી કેટલીય એવી બાબતો છે જેના વિષે તમે ખૂબ ખૂબ લખો છો. લોકોને દોરવણી આપો છો. ચેતવણી આપો છો. સૂચનો આપો છો. અમુક બાબતોનો વિરોધ કરવાનું કહો છો પણ તમે પોતે સદેહે તેનો વિરોધ કરવાનું જોખમ ખેડતા નથી? લોકો પાસે જ જોખમ ખેડાવાની આશા શા માટે રાખો છો? “

“લખવું એ પણ ઓછું જોખમ નથી.”

“હું સહમત થાઉં છું.  પરંતુ તમને નથી લાગતું કે એનાથી વધારે જોખમ ખેડ્યા વગર ચાલે તેમ નથી.  સમાજમાં બનતો બનાવ એ લેખકો માટે માત્ર મસાલો જ બની રહે? કોઈ લેખક કોલમમાં તેનો ઉલ્લેખ કરે. કોઈ લેખક હાસ્યકથા લખીને છૂટી જાય. કોઈ લેખક નવલકથા લખવાની મથામણમાં પડે.  પછી બધું ભૂલાઈ જાય. ફરીથી નવો બનાવ બને . ફરીથી બધાં એના પર તૂટી પડે. ને છતાય એવા બનાવો બનતા જ રહે.”

“એ તો બનવાના જ..”

“જો તમે માનો છો કે એવા બનાવો  બનવાના જ તો પછી શા માટે એના વિષે લખ લખ  કરો છો? તમારા પેટ માટે?”

“મિત્ર, તમે વધારે પડતું બોલી રહ્યા છો. અમને લખવાના કેટલા પૈસા મળે છે તે જાણશો તો તમને અમારી દયા આવશે. “

“દયા તો આવે છે. લેખક મહાશય. એક ઘટનાને તમે કાગડા કૂતરાંની માફક ચૂંથો છો પરંતુ એ અશુભ ઘટના બનતી અટકે તે માટે તમે કોઈ જોખમ ઉઠાવવા તૈયાર નથી. તમારી નજરમાં જે જે અયોગ્ય બનાવો બને છે તેની મેં યાદી બનાવી છે. ચાલો મારી સાથે. આપણે એવા બનાવો બનતા અટકાવીએ. “

“કેવા બનાવોની વાત કરો છો?”

“ગણપતિ ઉત્સવ માટે દાદાગીરીથી પૈસા ઉઘરાવાતા હોય તો તેને આપણે અટકાવવા છે. કોઈએ માઈકનો અવાજ  વધારે રાખ્યો હોય તો તેને અવાજ ધીમો રાખવા માટે સમજાવવો છે.  કોઈ પ્રધાન જાહેરમાં ખોટા વચનો આપતો હોય તો તેને ખૂલ્લો પાડવો છે. આત્મવિલોપનના માર્ગે  જતા કિશોરને  અટકાવવો  છે. મોતની પોટલીઓ પીનારાઓને રોકવા છે. જાહેર કે  ખાનગી  મિલકતોની તોડફોડ થતી હોય ત્યાં જઈને તમારા પોતાના જ લેખોનું મોટેથી વાંચન કરવું છે. તમે પોતે જ તમારા વિચારો ભૂલ્યા નહી હો.”

સનતકુમાર ખોખલું હસ્યા ને બોલ્યા, “દોસ્ત,તમે મારી પાસેથી બહુ મોટી અપેક્ષા રાખો છો.”

“તમે પણ લોકો પાસેથી ઓછી અપેક્ષા નથી રાખતા. તમારી માન્યતા પ્રમાણે ન ચાલનારા લોકોને તમે કાયર, મૂર્ખા, લુચ્ચા કે અપ્રમાણિક ગણો છો. તમારી કલમ મારફતે ચાબખા વિંઝો છો. પણ ઘરમાં બેસીને લખવાથી વધારે જોખમ ઉઠાવવાની તમારી તૈયારી નથી. “

“તમે કહો છો તેવા કામ તો કોઈ રાજકીય વ્યક્તિ કરી શકે. અમારાથી ન થઇ શકે.”

“બધાં આવું જ કહે છે. ઓળઘોળ જાય બધું રાજકારણ પર. પછી તગડા રાજકારણ વિષે પણ તમે પાનાં ભરી ભરીને લખી શકો. એવા રાજકારણને દૂર કરવા માટે સુચનો, માર્ગદર્શન કે હાકલા-પડકારા કરી શકો… ખરેખર તમે સમાજની રાતદિવસ સેવા કરો છો….”

સનતકુમાર ચૂપ થઇ ગયા. તેઓ વિચારોમાં ડૂબી ગયા.

યુવાન ઊભો થયો. “માફ કરજો. મેં તમારો ઘણો સમય બગાડ્યો. આજની આ સાંજનો કોઈ વાર્તામાં ઉપયોગ કરવાથી વિશેષ કામ તમે નહિ કરી શકો. એવી મને ખાતરી છે. “

એટલું બોલી તે ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો. જતા જતા કાઉન્ટર પર પૈસા ચૂકવતો ગયો.

સનતકુમાર જવા માટે ઊભાથયા ને ફરીથી બેસી ગયા. તેમણે એક ચાનો ફરીથી ઓર્ડર આપ્યો અને યુવાન સાથેની મુલાકાતનો ઉપયોગ વાર્તા બનાવવામાં કરવો કે નહિ તેની ગડમથલમાં ડૂબી ગયા.

[લગભગ વીસ વર્ષો પહેલાની આ વાર્તા છે. આપ સહુને ખ્યાલ આવશે જ કે - ઘણું ઘણું બદલાયું છે છતાંઘણું ઘણું એમનું એમ જ રહ્યું છે.]

એક રચનાત્મક વાર્તા

મિત્રો… પોરબંદરથી શ્રી દુર્ગેશ ઓઝાએ મોકલેલી  વાર્તા વાંચો…

રમેશ તો નવાઇમા ડૂબી ગયો. ઓરડામાં ચારે બાજુ કરોળિયાના ચિત્રો,રંગોંની ડ્બ્બીઓ,કેંનવાસ,કાગળના થપ્પા,ને એની અંદર ખુંપેલા પપ્પા ! પપ્પાનું આવું રૂપ આ પહેલાં એણે ક્યારેય ન્હોતું જોયું.

અચાનક રમેશની નજર મોટા રંગબેરંગી મથાળાવાળા કાગળ પર પડી,જેમાં એક વાર્તા લખેલી હ્તી,જેને એ રસપૂર્વક વાંચવા લાગ્યો.”એક હ્તી કોયલ.તે એક વાર માંદી પડી.તેને ખબર પડી કે તેનો અવાજ થોડા દી’ પૂરતો બેસી જશે..એની ખબર કાઢનારા કહે,’અ ર ર ર,તારો અવાજ બેસી જ્શે?

હાય હાય….હવે તારી જિંદગી.!’કોયલ કહે,’ભલે અવાજ બેસી જતો.એ પાછો ઊભો થઇ જ્શે.બે-ચાર દી’ અવાજ ચાલ્યો જાય એમાં કાંઇ આખું જીવન નકામું નહીં થઇ જાય,કાગડાકાકા !હું કાંઇ એમ હિમત હારું એવી નથી.અવાજ બેસી ગયો એટલે એવું સમજો કે દસમા-બારમાં ધોરણની પરીક્ષાનું પેપર નબળું ગયું કા એમાં નાપાસ થયા,બસ એટલું જ….તમે ખાલી ચોપડીની પરીક્ષામાં જ હારી ગયા,પરંતુ,પરીક્ષા પૂરી એટલે તમારું સાવ પૂરું થઇ ગયું એવું નથી.તમારી સામે આખી જિંદગી પડી છે.

હજી ઘણી બધી તકો,પ્રવત્તિઓ છે.કાળઝાળ ગરમીમાં એક વખત્ પાક સાવ બળી જાય તો ધરતી કાયમને માટે સુકીભઠ્ઠ થઇ નથી જતી,વાંદરાભાઇ !એ એમ નથી વિચારતી કે” આપણી જિંદગી ખતમ”.પાક ખાલી એક જ વાર બગડ્યો છે,પણ ફરી એ જ જમીનમાં વાવશો તો પાછું ઉગશે,એટલું જ નહીં,ચોતરફ અનેરી હરિયાળી લહેરાઇ ઊઠશે,કારણ કે નબળો પાક એ સમજો માત્ર એક પરીક્ષા કે તેનું પેપર છે,તે આખા જીવનનો સાર કે તેનું માપ નથી.અભી તો પિક્ચર બાકી હૈ મેરે દોસ્ત.”કરતા જાળ કરોળિયો ભોંય પડી પછડાય,તૂટે ઘર તો પાછું નવું બનાવતો જાય.”.એટલે હું નિરાશ થઇ આપઘાતના નબળા વિચાર નહીં કરું.’….ને કોયલ; ખરેખર થોડા દિવસ પછી ફરી એ જ મસ્તીમાં ટહુકવા લાગી ને બીજાનેય ખુશ કરી સાચો રસ્તો બતાવી ગઇ……
……..ને એ રંગબેરંગી કાગળ શોધવા જેવી હિંમતલાલે પાછળ નજર ફેરવી કે તરત જ,…’લે તું ક્યારે રૂમની અંદર ઘુસી ગયો દીકરા!!?અચ્છા,તો એ કાગળ તારા હાથમાં છે એમ ! કેવી લાગી વાર્તા?

‘સરસ છે પપ્પા’રમેશ થોડું મલક્યો ને પપ્પા બોલ્યા,’તને નવાઇ લાગે છે ને કે આ બધું !! એક પુસ્તકે મને જ્ગાડ્યો જેમાં લખેલું કે”તમે જીવનમાં ક્યારેય ન કર્યું હોય એવું સારું,કંઇક નવું. અનોખું કરી બતાવો.”બેટા,નાનો હતો ને ત્યારે હું સરસ ચિત્રો દોરતો,પણ છેલ્લા વીસ વરસથી ધંધા,નફા,પૈસા..વગેરેની હાયવોયમાં હું બધું ભૂલી ગયો હતો,પરંતુ આજ મેં નક્કી કર્યું કે આજકાલ વિધાર્થી નબળા પેપર કે પરિણામથી નાસીપાસ થઇ જીવનનો અંત આણવા સુધી પહોંચી જાય છે;તે ન થાય ને તે ફરી પડકાર ઝીલી લઇ નવી આશા,શ્રદ્ધા સાથે બેઠો થાય એવું કાંઇક કરું.ને દીકરા સાચું કહું?આ વાંચીને વિધાર્થી વગેરેને તો મળશે જ,પણ મને તો અત્યારે જ નવજીવન મળી ગયું.જો આ ચિત્રો.’

પહેલું ચિત્ર કરોળિયો ચડે એવું,બીજું તે નીચે પડે તેનું ને ત્રીજું તે ફરી ઉપર ચડી અંતે ઘર બનાવવામાં સફળ થાય એ પ્રકારનું હતું.રમેશે ચિત્રો જોયા ને પછી તે ઘરની બહાર નીકળ્યો………….. ………દીકરો મોડી સાંજે ઘેર પાછો આવ્યો ને પપ્પાને વળગી રડવા લાગ્યો.પછી થોડું સ્વસ્થ થતા એ બોલ્યો,’પપ્પા,સવારે જ્યારે હું તમને મળવા આવ્યો’તો ત્યારે અમારી પરીક્ષા પૂરી થતાં જ હું કાંકરિયા તળાવની પાળે ફરવા જવાની રજા લેવા આવ્યો’તો.પણ સાચું કહું? હું કાયમ માટે તમારી રજા લેવા આવ્યો’તો.હું ત્યાંથી પાછો ન્હોતો આવવાનો,પણ્ તમારી વાર્તા,ચિત્રો વગેરે જોઇ હું ઘેર પાછો ફર્યો છું.

બધા માબાપ તમારા જેવા હોય જે મિત્ર બની સાચું વહાલ કરે,ખોટું દબાણ ન કરે તો જીવવાની મઝા આવે.થેંક્યુ પપ્પા.’થોડીવાર સાવ શાંતિ છવાઇ ગઇ.ને પછી પપ્પા ગળગળા સાદે કહી રહ્યા,’બેટા,એવા અનેક લોકો છે જે ભણવામાં સાવ ‘’ઢ’’ હતા છતાં સફળ થયા છે.પરીક્ષા મહત્વની છે જે દિલ દઇ પૂરી મહેનત કરી આપો,પણ્ એની જ ફૂટ્ટપટ્ટીથી તમારી કુશળતાને ન માપો.ને ખાલી અભ્યાસક્ર્મના ચોપડા જ ન વાંચો.બીજું પણ વાંચો.થોડું નાચો-ગાઓ,હરો-ફરો તો ટેંન્શન જાશે,આનંદ આવશે,ને ઊલટું વધુ યાદ રહેશે.પરીક્ષા એ જીવનની છેલ્લી તક નથી.એની બહાર પણ એક સુંદર જીવન છે.સચિન તેંડુલકર ઝીરોમાં જાય તો તે કાયમ માટે ક્રિકેટ છોડી નથી દેતો..

ફરી હિંમત બતાવી બીજા મેચમાં સદી ફટકારે છે.ઝીરોમાંથી હીરો બની જાય છે.હારો ભલે,પણ હિંમત ન હારો.બેટા,તું આ પરીક્ષામાં ભલે કદાચ ઓછા ગુણ મેળવ કે નાપાસ થા,પણ જીવનની પરીક્ષામાં તો તું ફર્સ્ટ-ક્લાસ પાસ થયો છે.અભિનંદન.આ સદ્ગુણનું મૂલ્ય પેલી પરીક્ષાના ગુણ કરતાય ક્યાંય વધુ છે..ચાલ,એના માનમાં થોડો મસ્ત ડાંન્સ થઇ જાય.’….ને પિતા-પુત્ર બંને ખુશીમાં નાચવા લાગ્યા.બંનેને કશુંક અનોખું પ્રાપ્ત થયું હતું.

***********************************************************************

“અસર”ના વાચક  મિત્રો,  આ  વાર્તા પોરબંદરના  શ્રી દુર્ગેશ ઓઝાએ મોકલી છે. પ્રેરણા કે બોધ આપતી વાર્તાઓ તો ઘણાંય લખે. પરંતુ દુર્ગેશ ઓઝાએ માત્ર વાર્તા લખીને કે છપાવીને સંતોષ નથી માન્યો.  જેના સુધી આ સંદેશો પહોંચવો જોઈએ તેના સુધી પહોંચાડવાના શક્ય તેટલા ઉપાયો પણ અજમાવ્યા. લીઓ કલબના સહકારથી વાર્તા  અને સાથે સાથે ઉમદા સંદેશો પરિક્ષા વખતે જ પોરબંદરમાં ઘેર ઘેર પહોંચાડ્યો.  જે પ્રયાસ બદલ લોકોએ સારા પ્રતિભાવો પણ આપ્યા.

એક ઉમદા હેતુ કાજે અસર બ્લોગને  યોગ્ય ગણવા બદલ અમે એમના આભારી છીએ.

શ્રી દુર્ગેશ ઓઝાનો સંપર્ક માટે મોબાઈલ નંબર —  9898164988

મિત્રો… બોર્ડની પરિક્ષાના પરિણામો આવે ત્યારે જે  સારા માર્ક્સથી પાસ થયા હોય તેમને ત્યાં આનંદ ..આનંદ  ને આનંદ! ને જેમને પરિક્ષામાં નિષ્ફળતા મળી હોય તેમને ત્યાં રાંધ્યાં ધાન રઝળી જાય! વહાલથી ઉછેરેલાં સંતાનો હીબકા ભરે! મનમાંને મનમાં ગુનાહિત  ભાવો અનુભવે! ઘરની બહાર નીકળતાં શરમ અનુભવે! માબાપને એમ લાગે કે -બસ બધું ખલાસ થઈ ગયું!

ને આવી ભારેખમ ક્ષણોનેના ભારને સહન ન કરી શકનાર સંતાન ન ભરવા જેવું પગલું ભરી લે એ ક્યાંનો ન્યાય ?

ક્યાં સુધી આવું ચાલ્યાકરે?

કેટલાક લોકોને લાગ્યું કે  અટકવું જ જોઈએ.  ને એ લોકોએ  સમાજને એ માટે  સંદેશો પહોંચાડવા પોતાની તાકત કામે લગાડી.કેટલાક લેખકોએ  અને પત્રકારોએ પોતાના લખાણો દ્વારા આ વાત વાચકો સુધી પહોંચાડી.  સમાજના  કેટલાક આગેવાનોએ પોતાની વગ આ સંદેશો લોકો સુધી પહોંચાડવાની પોતાની ફરજ બજાવી.

 અમારો પણ આ એક નમ્ર પ્રયાસ છે.

મિત્રો… જે પરિક્ષામાં પાસ થયા હશે તેમને ત્યાં પેંડા ખાવા તો સહુ જશે! પરંતુ જે નાપાસ થયા હોય તેમને ત્યાં માત્ર આશ્વાસન જ નહીં .. હિંમત અને વિશ્વાસ આપવા જનારા  પણ હોવા જ જોઈએ!

વાહ આઝાદી!

મિત્રો,

આપણે આઝાદ દેશના નગરિકો છીએ. ક્યારેક ક્યારેક સાંભળવા મળે છે કે: આપણે ત્યાં સવાઈ લોક્શાહી છે.  ઘણી વખત અન્યને ત્રાસ આપીને પણ આપણે આપણા અધિકારો ભોગવી શકીએ છીએ. વાણી સ્વાતંત્ર્ય કે ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્ય પર સહેજ પણ ઘોબો પડે તો  આપણે ઊંચાંનીચાં થઈ જઈએ છીએ.  ઘણાંને તો વળી “લાવ્ય ઘોડો ને કાઢ્ય વરઘોડો” ની જેમ રાતોરાત અમેરિકા  કે યુરોપ જેવું અહીંયા જોઈએ છે અને એના અભાવમાં એમના દિમાગ ફાટી જાય છે. પરંતુ સામા પક્ષે શિસ્ત,સંયમ,સમજણ કે ફરજ નિભાવવાની વાત આવે તો હાથ અધ્ધર! કદાચ આપણા સત્તાધીશોને આવા નાગરિકો જ ખપે છે.

અમને લાગે છે કે: આપણે સહુ પૂરેપૂરાં નહીં તો થોડાંઘણાં “નાથિયા” જેવા છીએ.  તમને થશે કે: આ “નાથિયો”  વળી કોણ?

તો વાંચો આ વાર્તા અને ઓળખો  ”નાથિયા”ને.

વાહ  આઝાદી! —– યશવંત ઠક્કર

નાથિયાનું નામ ખરેખર તો નાથાલાલ જ હતું, પણ તેના શેઠને જે ચાર-પાંચ કહેવતો આવડતી હતી તેમાંની એક કહેવત ‘નાણાં વગરનો નાથિયો’ હતી. આ કહેવત નાથાલાલ માટે સાચી પાડવી હોય  તેમ શેઠ તેને નાથિયો જ કહેતા. લખવામાં પણ ‘નાથિયા ખાતે ઉધાર’ જ લખતા. શેઠના ગ્રાહકો પાસે પાસે પણ નાથિયાને નાથાલાલ કહેવાનું વાજબી કારણ હતું નહીં એટલે તેઓ પણ નાથિયાને નાથિયો જ કહેતા. વર્ષોથી નાથિયા નાથિયા સાંભળીને તે પણ પોતાનું સાચું નામ નાથિયો હોવાનું જ માનતો થઈ ગયો હતો. અને તે એટલે સુધી કે કોઈ ભૂલેચૂકેય તેને નાથાલાલ કહે તો તેને મશ્કરી લાગતી અને કોઈ વખત સામેવાળાને કહી પણ દેતો કે “બોલવામાં ધ્યાન રાખતો જા.”

નાથિયો “રામકૃપા હિન્દુ હોટેલ”ના વર્ષો જૂનાં બોર્ડવાળી ચાની હોટેલમાં નોકરી કરતો હતો. તેનું કામ ગ્રાહકો પાસેથી ઓર્ડર લઈને કારીગરને કહેવાનું. ગ્રાહકોને ચા આપવાનું અને ખાલી કપરકાબી ઉઠાવવાનું હતું. અતિશય આવશ્યક લાગે ત્યારે ટેબલ પર પોતું ફેરવી લેવાની તેમજ પાણીના ખાલી થયેલા કે અર્ધા ખાલી થયેલા પ્યાલાઓંને  ફરીથી આખા ભરીને ટેબલ પર મૂકી દેવાની કામગીરી તેણે કરવાની રહેતી. આ સિવાય શેઠ તરફથી કૂવામાં પડવા સહિતનો જે હુકમ થાય તેનું પાલન કરવા માટે તત્પર રહેવું પડતું. આ બધું શેઠના મોઢામાંથી સતત નીકળ્યે જતી ગાળો સાંભળતાં સાંભળતાં કરવાનું રહેતું.

નાથિયાને આખા દિવસનો પગાર સાંજે રોકડો મળી જતો. જેમાંથી તે બીડીની એક જૂડી ખરીદતો અને બાકીના પૈસાનું મટકું રમી નાંખતો. ખાવાનું બન્ને સમયનું શેઠ તરફથી મળતું. કોઈ વાર નાનું મોટું મટકું લાગી જાય તો નાથિયો બીડીના બદલે સિગારેટ પીએ ને રાત્રે જમ્યા પછી પાનનો ડૂચો મારે અને છેલ્લા ‘શો’માં એકાદ ફિલ્મ જોઈ નાંખે. તેનો પહેરવેશ સસ્તામાં ખરીદેલાં રંગબેરંગી પેન્ટ ને બુશર્ટ, ગળામાં રૂમાલ અને પગમાં ટાંચણી મારીને અટકાવી રાખેલી પટ્ટીવાલા સ્લીપર.  મોકો મળે ત્યારે નાથિયો પોતાના  માથા પર કાંસકો ફેરવી લે અને કારીગરને આંખ મારીને પૂછી લે, “બરાબર છે ને?”

નાથિયાના શેઠનું નામ એક જમાનામાં ચંપકિયો હતું. પણ નાણું વધવાની સાથે સાથે ચંપક થઈને ચંપકલાલ થયેલું. જો કે તેમની રીતભાત પરથી કોઈને એવું લાગે નહીં કે આ માણસે ક્યારેય ગરીબી જોઈ હોય. હકીકતમાં ચંપકલાલ પોતાનો ભૂતકાળ ખૂબી પૂર્વક ભૂલી ગયા હતા અને તે એ હદ સુધી કે દુનિયામો કોઈપણ ગરીબ માણસ તેમની નજરમાં ગાળ ખાવાને લાયક હતો. પરંતુ એમ જો બધાને ગાળો આપવા જાય તો સ્વાભાવિક છે કે તેમના ધંધાનું અથવા તો તેમનું પોતાનું  ઉઠમણું થઈ જાય. એટલે જ આપી શકાય તેટલી ગાળો જેના તરફથી પ્રત્યાઘાતની  કોઈ સંભાવના નહોતી એવા નાથિયાને જ આપતા.

ચંપકલાલ માટે ગાળો બોલવી તો નાથિયા માટે ગાળો સાંભળવી એ શ્વાસોશ્વાસ જેટલી સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા હતી. નાથિયાને તો ગાળો સાંભળવાનું એટલું બધું વ્યસન થઈ પડયું હતું કે કોઈક દિવસ શેઠ થોડા સમય માટે ગાળો ના બોલે તો તેનું માથું દુખવા લાગતું. કદાચ શેઠની તબિયત બરાબર નહીં હોય એવી શંકાથી શેઠની તબિયતના સમાચાર પણ પૂછી લે કે “શેઠજી, કેમ ઢીલા ઢીલા છો.” જે સાંભળતા જ શેઠ બે ચાર ગાળો સંભળાવીને કહી દેતા કે  “મારી ચિંતા કર્યા વગર તારું કામ કર ને.” અને ત્યારે નાથિયો જાણે કોઈ ભાવતું ભોજન મળ્યું હોય તેમ તૃપ્ત ચહેરે અને મુક્ત મને હસી લેતો.

શેઠ અને નોકરના આવા સમજણપૂર્વકના સંબંધને મોટા ભાગના લોકો વાજબી ગણતા પણ શેઠના એક મિત્ર નવનીતલાલની દૃષ્ટિએ આ સંબંધ અન્યાયી હતો.

નવનીતલાલનું નામ પણ એક જમાનામાં નવલો હતું. નાણાંના વધારા સાથે નવલ થઈને નવનીતલાલ થયું હતું. જોકે તેઓ પોતાનું મૂળ નામ ભૂલ્યા નહોતા. ભિખારીને પાઈ પૈસો આપી દેતા. કોઈ બહુ ભૂખ્યો લાગે તો નાસ્તો પણ બંધાવી આપતા. પોતાની કાપડની દુકાન હતી. સાત-આઠ નોકરો હતા. તે તમામને નવનીતલાલ માનથી બોલાવતા. દરેકને વાજબી પગાર આપતા અને બેન્કમાં ફરજિયાત બચત કરાવતા. વારતહેવારે બધાને પોતાને ઘેર જમાડતા. કોઈ નોકરને બીડીનું વ્યસન હોય તો તે છોડી દેવા માટે વારંવાર સમજાવતા. પોટલીબાજને તો તરત રજા આપી દેતા. ગાળ પોતે બોલે નહીં ને દુકાનમાં કોઈને બોલવા દે નહીં. આથી ઘણાંખરાં નોકરોને નવનીતલાલની દુકાન પાંડુંરંગ દાદાની શિબિર જેવી લાગતી અને થોડા દિવસોમાં જ નોકરી છોડીને જતાં રહેતા. અડીખમ મનના ચારેક માણસો મજબૂરીથી ટક્યા હતા અને બાકીના સુખદુ:ખની જેમ આવનજાવન કરતા રહેતા.

એક દિવસ નવનીતલાલ ચંપકલાલની હોટલે બેસવા આવ્યા ત્યારે વાતવાતમાં પોતાની વેદના રજૂ કરી કે “ખૂબ સારી રીતે રાખું છું. છતાંય નોકરો ટકતા નથી.”

ચંપકલાલે સિગારેટ સળગાવતા જવાબ આપ્યો કે “નોકરને નોકરની રીતે રખાય. એને બહુ ચડાવાય નહીં. પગની જૂતીને માથા પર રાખીએ તો લોકોને હસવાનું મળે.”

બચાવમાં નવનીતલાલે પોતાના ભૂતકાળની તેમજ પોતે વેઠેલા દુ:ખોની વાત કરી અને “ઈશ્વરકૃપાથી પાંચ પૈસા થયા છે તો માણસાઈ છોડવી નહીં.” એવો વિચાર રજૂ કર્યો. ત્યારે ચંપકલાલે સિગારેટ પરથી રાખ ખંખેરતા કહ્યું, “એમાં માણસાઈ ક્યાં વચમાં આવી? હું તો એટલું જાણું કે ધંધો ધંધાની રીતે થાય. ધંધો કરતી વખતે સંતોની અમૃતવાણી ભૂલી જવાની. મોરારીબાપુની કથા સાંભળીને લોકો છેલ્લે બસમાં ચડવા માટે ધક્કામુક્કી કરે છે કે નહીં? કારણ કે ના કરે તો રહી જાય હવા ખાતાં. આ કાંઈ થોડું અમેરિકા છે? શ્રોતા તરીકે આપણી ફરજ કથા સાંભળવાની છે તો મુસાફર તરીકે આપણી ફરજ ધક્કામુક્કી કરવાની છે. મનેકમને આપણે આપણી ફરજ બજાવવી જ પડે. તારા નોકરો જતા રહે છે. ને મારા ટકી રહે છે. મારો કારીગર પોટલીબાજ છે. એટલે હું એને પીવા દઉં છું. આ નાથિયો મારી ગાળો ખાઈને પણ પડ્યો રહે છે. કારણકે હું એને બીડીઓ પીવાની ના પાડતો નથી. એને મટકાંની આદત છે તો રમવા દઉં છું. આપણે કેટલા ટકા? જો આપણા નોકરો પાસે બે પૈસા ભેગા થાય તો આપણી નોકરી છોડવાનો વિચાર કરે ને?

“પણ આ તો તમારા નોકરનું જ નહીં, તમારું પણ  અધ:પતન કહેવાય.”

“એ તારે જે ગણવું હોય તે ગણ. દરેકને પોતાની સ્વતંત્રતા જાળવવાનો હક છે. લાખો લોકો કથા સાંભળે છે પણ તારા જેવો પાલન કરનારો મેં જોયો નથી. તું તો બીજાને સુધારવા નીકળી પડયો છે. આ  તો સામા પ્રવાહમાં તરવા જેવી વાત છે.”

બંને વચ્ચે આવા સંવાદો તો અવારનવાર થયા કરતા પણ તે દિવસે વાત વટે ચડી ગઈ. નવનીતલાલે કહ્યું કે, “તારો નાથો જો મારે ત્યાં નોકરી કરવા આવે તો એની જિંદગી સુધારી દઉં” તો ચંપકલાલે કહ્યું કે, “લઈ જા પ્રેમથી” એટલું જ નહીં, તુરત ગાળ દઈને બોલાવ્યો ને કહી દીધું “જા, નવનીતલાલની દુકાને નોકરી કરવા.”

નાથિયાના માથે જાણે આભ પડ્યું, તેણે હાથ જોડ્યા, “હવે જાતી જિંદગીએ હું શેઠ શું કામ બદલું? ગમે તેવા તોય મારા શેઠ ચંપકલાલ. મને બીજો ના ફાવે. તમારી લડાઈમાં મારી જિંદગી શું કામ બરબાદ કરો છો?

પણ ચંપકલાલે કહ્યું, “તારે જવું જ પડશે. મારી ઈજ્જ્તનો સવાલ છે. તું ના જાય તો પણ હું તને નહીં રાખું.”

નાથિયો ના છૂટકે હોટલ છોડીને નવનીતલાલની સાથે જવા નીકળ્યો. બાપના કહેવાથી છોકરાને ચાલુ ‘ચિત્રહાર’ છોડવું પડે ત્યારે તેની માનસિક હાલત જેવી હોય તેવી જ હાલત નાથિયાની હતી. મનોમન તે નવનીતલાલને ડ્રાયવરછાપ કડક ગાળો ભાંડતો હતો.

રસ્તામાં જ નવનીતલાલે નાથિયાને તૈયાર લેંઘો-ઝભ્ભો પહેરાવ્યા અને કહ્યું કે “થોડા દિવસ આનાથી ચલાવ પછી આપણી દુકાનેના જ સરસ કાપડનાં કપડાં સીવડાવી દઈશ. કપડાં હંમેશા આપણું વ્યક્તિત્વ જળવાઈ રહે એવાં પહેરાય. રંગબેરંગી કપડામાં તો આપણે સર્કસના  જોકર જેવા લાગીએ.”

પહેલો દિવસ તો નાથિયા માટે ખૂબ જ ત્રાસદાયક રહ્યો. આખા દિવસમાં માત્ર બે વખત જ ચા પીવા પામ્યો.  બીડી તો દુકાન બંધ થયા પછી જ સળગાવી શક્યો. ‘બોલવામાં ધ્યાન રાખતો જા’ એવી સલાહ તો નવનીતલાલે કેટલીય વખત આપી પણ નાથિયાથી વારંવાર ચંપકલાલની માનીતી ગાળ બોલાઈ જતી હતી. છેવટે તેણે લાચારી વ્યક્ત કરતાં કહ્યું , “તમે ગમે તેટલું કરશો પણ મારાથી…..તો  બોલાઈ જ જશે. એ મારા જૂના શેઠની યાદગીરી છે.”

નવનીતલાલે નાથિયાને ચંપકલાલ તેમજ ચંપકલાલની હોટલ ભૂલી જવા માટે અને નવી જિંદગી શરૂ કરવા માટે ખાસ્સી વાર સુધી સમજાવ્યો પણ નાથિયાથી એ બધું ભૂલ્યું ભુલાતું નહોતું. એ ગાળો, એ ચા, એ બીડીઓ, એ મટકાંના આંકડા…  તેને સતત યાદ આવતાં રહ્યાં અને આ બધાંનો વિરહ લાગ્યો હોય તેમ ચોથા દિવસે એ માંદો પડ્યો. જિંદગીમાં પહેલી વખત!

નવનીતલાલે નાથિયાને સરકારી દવાખાનામાં દાખલ કર્યો. થોડાંફળો લાવીને મૂક્યાં ને સલાહ આપી. “શાંતિથી આરામ કર અને સમયસર દવા લે. બિલકુલ સાજો થાય ત્યારે જ દુકાને આવજે. પગારની ચિંતા ના કરતો.”

ચારેક દિવસ પછી નવનીતલાલ નાથિયાની ખબર કાઢવા ગયા તો તે દવાખાનામાં હતો જ નહીં. એ તો બીજા જ દિવસે ખાટલો છોડીને નાસી ગયેલો. નવનીતલાલના હૃદયમાં આંચકો લાગ્યો. આટલી સંભાળ રાખી તોય દગો? શું ગરીબો પણ આટલા બેઈમાન હોઈ શકે છે?”

અનાયાસ જ નવનીતલાલ “રામકૃપા હિન્દુ હોટલ” પર પહોંચી ગયા તો ત્યાં નાથિયો, શેઠની ગાળો સાંભળતો સાંભળતો ને બીડીના ધુમાડા કાઢતો કાઢતો પોતાની મૌલિક રીતથી નોકરી કરી રહ્યો હતો.

“આવો નવનીત શેઠ” કહીને ચંપકલાલ હસ્યા. એ હાસ્ય, પોતે  વિજય પામ્યા હોય એવા ભાવથી ભરપૂર હતું.

નાથિયો પણ હસ્યો. એ હાસ્યમાં જાણે ભરપૂર  આઝાદી હતી.

“કેમ, ખાતરી થઈ ગઈને કે નોકર કેમ રખાય?” ચંપકલાલે સવાલ કર્યો.

“જેને ગુલામી જ ભોગવવી હોય એને ભગવાન પણ ન  બચાવી શકે.” નવનીતલાલે ઊકળતી ચા જેવું મોઢું કરીને જવાબ આપ્યો.

“ગુલામી? તું કહે છે નાથિયાની જિંદગીને ગુલામી. કદાચ હું કહીશ પણ એ પોતે જ આ સ્થિતિને આઝાદી સમજે છે. તેનું શું?

‘પણ મારે ત્યાં શું ખામી હતી? વ્યસન નહીં, અપશબ્દ નહીં, મટકું નહીં.  એ જ કે બીજું કશું?”

“બસ ત્યારે.  એ બધું  અહીંયા છે અને એ  જ નાથિયાની આઝાદી છે.”

ત્યારે નાથિયો પણ હેં હેં કરતાં ત્યાં આવી પહોંચ્યો. “આ બધી ઊંચા માઈલી વાતો છે. હું ને મારા શેઠ સમજીએ. તમે નહીં સમજો.” તેણે  ચાના  કપ મૂકતાં કહ્યું.

તે દિવસે નવનીતલાલે પહેલી વખત નાથિયાને નાથિયા તરીકે જોયો.

[1990]

 

 

 

આજનું ‘ખેતર’ આવતી કાલની ‘સોસાઇટી’ છે!!!!



 

[બ્લોગજનો,  'જલારામદીપ'ના મે, 1991માં પ્રગટ થયેલો આ લેખ આજે આપ સહુ સમક્ષ રજૂ કરું છું. સમય ઘણો પસાર થઈ ગયો છે. તેથી ઘણી વાતો કદાચ અપ્રસ્તુત જણાશે. પરંતુ એક બાબત આજે પણ એટલી જ પ્રસ્તુત છે જે ત્યારે હતી. એ બાબત છે: મોટાપાયે ચાલી રહેલું શહેરીકરણ . ખેતરના ભોગે સોસાઇટીનું સર્જન એ જાણે કે અનિવાર્ય પરિવર્તન ગણાઈ ચૂક્યું છે.]

શહેર અને કારખાનાઓની વચ્ચે ઊભાં રહેલાં થોડાંક ખેતરઓમાંનું વધુ એક ખેતર આજે હારી ગયું. થાકીને ઝૂકી ગયું. હવે તે ખેતર નહીં રહે! ત્યાં ‘સોસાઇટી’ થઈ જશે. તેને ‘મધુવન’ જેવું નામ  અત્યારથી  અપાઈ ગયું છે. ‘મધુવન’ની જાહેરાતના મોટા પાટિયામાં એ ખેતરનું ભવિષ્ય વાંચી શકાય છે.

તે જ્યારે ખરેખર લીલુંછમ રહેતું હતું  પંખીઓના ટહુકાઓથી છલકાતું હતું અને ખેડૂતની મહેનતથી શણગારાતું હતું ત્યારે તેને ‘ખેતર’ કહેવામાં આવતું હતું પણ  હવે જ્યારે ત્યાં બ્લોક્સની હારમાળા ઊભી થશે ઈંટ અને રેતી ને કપચીનું સામ્રાજ્ય સોળે કળાએ ખીલી ઊઠશે અને વિજયપતાકાઓ સમાન  ઊંચા એટેના ઊભા હશે ત્યારે  તેને ‘મધુવન’કહેવામાં આવશે.

હવે ત્યાં ઝાડ નડતાં હશે તો માણસના હાથે કપાઈ જશે. માણસ ઝાડની જગ્યાએ દુકાન ઉછેરી હોય તો કેટલો ફાયદો થાય તેની ત્રિરાશી માંડશે. જ્યાં સુધી માટી સંપૂર્ણપણે દેખાતી બંધ નહીં થાય ત્યાં સુધી માણસ તે ખેતર પર ત્રાસ ગુજારશે. તેના પર ધગધગતો ડામર પાથરશે. હવે ખેતરમાં ખાતર નહીં નંખાય કે  બીજ નહીં વવાય! હવે ખેતરના પેટાળમાં ભૂંગળાં વવાશે.  હોંશે હોંશે ટેલિફોન અને વીજળીંના થાંભલા રોપાશે.  હવે કૂવો પુરાઈ જશે ને ધોરિયા પણ પુરાઈ જશે. ખેડૂતના હાકલા પડકારા ભજન અને દુહા બધું સદાયના માટે દટાઈ જશે. સમયની ટેપરેકર્ડર પરથી હવે ખેડૂતના કાલાંઘેલાં ગીતો ભૂંસાઈ જશે. તેની જગ્યાએ છેલ્લામાં છેલ્લી ફિલ્મનાંગીતો વાગશે. વહેલી સવારે પ્રભાતિયાંના બદલે   આખી રાત ચાલેલી  વીડિયો-ફિલ્મના બેસૂરા સંવાદો વાતાવરણમાં ઠલવાશે.

હવે   કોયલ આંબેથી નહીં ટહુકે પરંતુ  ડોરબેલમાંથી  ટહુકશે મોર અને ઢેલ હવે ખેતરનિકાલની સજા ભોગવશે. ચકલાંની ખેતર સાથેની લેણાદેવી પૂરી થઈ જશે.  નસીબદાર કૂતરાઓને જ લીસા ગાલીચા પર આળોટવાનું મળશે. પાંજરામાં પુરાયેલા પોપટો અંગ્રેજી નામો બોલી શકશે.  સ્વર્ગસ્થ સાબરના શીંગડાંને કોઈના દીવાલખંડની દીવાલો પર સ્થાન મળશે. જીવજંતુઓ જંતુનાશક દવાના જોખમ સાથે  માણસની અનુકૂળતાનો ખ્યાલ રાખીને શિસ્તપૂર્વક  હરીફરી શકશે.

હવે ગર્જના, ટહુકા, કેકારવ, કલબલાટ કે ચીંચિયારી જેવા પ્રાણીવેડા માણસ કરશે. પ્રાણીઓને પોતાની ઓળખ ટેલિવિઝનના પરદેથી આપવી પડશે. કોઈ આર્ટ-ફિલ્મમાં ખેતરનું વાતાવરણ રજૂ થશે ત્યારે ટેલિવિઝનની સામે બેઠેલાંને વિચાર સરખો પણ નહીં આવે કે;આવા વાતાવરણના ભોગે પોતે  પોતાના ઘરમાં બેઠાં છે.

ભૂમીપૂત્રોના હાથે  જોતજોતામાં મકાનો  તો મકાનો તૈયાર થઈ જશે પરંતુ  પછી એ મકાનોમાં બે ઘડી બેસવાનો પણ એમને હક નહીં રહે! મકાનમાલિકો રહેવા આવી જશે ને પછી વધ્યાઘટ્યા ખેતરપણાનો નાશ કરશે.  એ ફેરફારને કાયાપલટ જેવા રૂપાળા નામથી નવાજવામાં આવશે. ને ખેતરનો  માલિક ભવિષ્યમાં ભૂલેચૂકેય જો સોસાઇટીમાં ચક્કર મારવા જશે તો તેને પણ ચક્કર આવી જશે! તેને ખ્યાલ પણ નહીં આવે કે  ક્યાં હતો ખેતરનો શેઢો ને કાયાં હતો ખેતરનો કૂવો? બ્લોક નંબર દર્શાવતાં તીર એના હૃદયને ચીરી નાંખશે.  જે  જગ્યાએ બેસીને એ બપોરનું ભાથું ખાતો હતો એ જગ્યા તો એને શોધી નહીં મળે! પાણી પીવું હશે તો એને પૈસા ખર્ચવા પડશે.  જ્યાં  ખાટાંમીઠાં બોરથી લૂમઝૂમ બોરડીઓ ઝૂલતી હતી ત્યાં હવે ચપટી બોર માટે છોકરાઓ કજિયા કરશે!

… પરંતુ એમ પણ વિચારી શકાય કે ભાડાં ભરી ભરીને થાકેલું કોઈ દંપતી ‘મધુવન’માં પોતાના ઘરના ઓટલે સંતોષથી બેઠેલું જોવા મળશે. કેટલાય ભૂલકાઓને સારી રીતે  ઊછરવા અને રમવા મળશે. હવે હોળીમાં ત્યાં રંગો ઊડશે અને દીવાળીમાં દીવાઓ પ્રગટશે. કેટલીય પેઢીઓ સુધી એ ઘરોમાં સુરક્ષિત રહીને માનવજાત પોતાની સંસ્કૃતિને નવો ઓપ આપશે.  બીજાં એવાં અનેક કારણોસર મધુવન નામ સાર્થક પણ થાય.

પરિવર્તન અફસોસને પાત્ર હોવા છતાં  હંમેશા વિરોધને પાત્ર નથી હોતું. એ પરિવર્તનની પાછળ સમયનો તકાજો હોય છે. સંસ્કૃતિને સ્થિર કરી દેવી તે માણસના હાથની વાત નથી.  તેવું કરવું તે માણસના સ્વભાવમાં પણ નથી. એવું થઈ શકતું હોત તો ખળખળ વહેતી નદીઓ પર બંધો ન બંધાયા હોત્ મથુરાના આકાશમાં કારખાનાઓનો ધુમાડો ન છવાઈ જતો હોત.  ગોકુળની વાત કહેવા માટે તો  શ્રી રમેશ પારેખના કાવ્યની એક પંક્તિ બસ થઈ પડશે…

ગોકુળમાં હોઈ શકે દહીંની દુકાન

ને રાધાને હોઈ શકે ચશ્માં

અમરેલી ગામના મસાણને જોઈને

અલ્યા જીવણિયા તું ખીખીખીખી હસ મા.

…. આજ ખેતરની જગ્યાએ ભૂતકાળમાં  જંગલ, પહાડ, ટેકરી કે ઝરણાં હશે.  તેમાંથી  ખેતરમાં થયેલું પરિવર્તન એ જમાનામાં ઘણાંને નહીં પણ ગમ્યું હોય! ઝાડપાનને પોતાની સ્વતંત્ર રીતે ઊગવા ઊછરવા  દેવાના બદલે માણસની ઈચ્છા મુજબ ઊગવા-ઊછેરવાની વાતથી તે વખતના પ્રકૃતિપ્રેમીઓ નારાજ પણ થયા હશે! પરંતુ પરિવર્તનને કોણ  અટકાવી શક્યું છે ?

ધગધગતી પૃથ્વી ઠંડી પડી ને જંગલ થયું હશે. એ જ જંગલમાંથી ખેતર થયું હશે. એ જ ખેતરમાંથી હવે ‘મધુવન’સોસાઇટી થશે. ને મધુવન સોસાઇટી પણ ક્યાં અમરપટ્ટો લઈને આવવાની  છે ? જે કિલ્લાઓ નગરોની સલામતી કાજે મુખ્ય આધાર ગણાતા હતા એ જ કિલ્લાઓ આજે એ જ નગરની વચ્ચે ઉપેક્ષિત વૃદ્ધોની જેમ પડવા વાંકે ઊભા છે. મિત્ર અરવિંદ ભટ્ટનું એક કાવ્ય યાદ આવે છે:

ગઢની રાંગે હાલને સખી છાણાં થાપવાં જાઈ…

ભવિષ્યમાં તો જે થાય તે પણ આજે તો પરિવર્તનને માન આપીને ખેતર છેલા શ્વાસો લઈ રહ્યું છે…