“ભાઈબંધી”
ચંદુ અને મોહન બંને રતનપુર નામે એક નાનકડા ગામમાં રહે. ચંદુ વેપારીનો દીકરો અને મોહન ખેડૂતનો દીકરો. બંને પાકા ભાઈબંધ. આખો દિવસ સાથે ને સાથે રહે. નિશાળે જાય તો પણ સાથે. નિશાળેથી છૂટીને રમવા જાય તો પણ સાથે. નદીએ નહાવા જાય તો પણ સાથે. વગડામાં ફરવા જાય તો પણ સાથે. લેસન કરવા બેસે તો પણ સાથે. બંને એકબીજા પાસેથી ઘણું ઘણુંશીખે. ચંદુ અને મોહનની જુગલ જોડી આખા ગામમાં વખણાય.
બંને પાંચમાં ધોરણમાં ભણતા હતા ત્યારની વાત છે.
મોહનના બાપુના નાના ભાઈ એટલે કે મોહનના કાકા, સુરત શહેરમાં રહેતા હતા. એ એક દિવસ મોહનની ઘેર આવ્યા. રાત્રે જમ્યા પછી મોહનનાં બા-બાપુ અને કાકા સુખદુઃખની વાતોએ ચડ્યાં. મોહન એ બધી વાતો બેઠો બેઠો સાંભળતો હતો. વાતવાતમાં મોહનના બાપુએ કહ્યું કે, ‘ભાઈ, આ વરસે વરસાદ નહિ થવાથી અમારા ખેતરમાં પાક જરાય થયો નથી. એટલે ઘરમાં આવક પણ જરાય થઈ નથી. ઉપરથી અમારા પર દેવું પણ ખૂબ થઈ ગયું છે. અમને તો મૂંઝવણ થાય છે કે હવે શું કરવું? આવું ને આવું ચાલશે તો પછી અમારે જીવવું ભારે પડશે.’
મોટાભાઈના દુઃખની વાત સાંભળીને નાના ભાઈએ સલાહ આપી કે, ‘તમે મોહનને ભણતો ઉઠાડી મૂકો ને એને મારી સાથે શહેરમાં મોકલો. હું એને કોઈ જગ્યાએ કામે લગાડી દઈશ. તમારી આવક ચાલુ થઈ જશે તો આ બધી ચિંતા ટળી જશે.’
મોહનના બા-બાપુને આ સલાહ જરાય ન ગમી. એમણે કહ્યું કે, ‘ગમે તે થાય પણ મોહનનું ભણતર તો છોડાવવું જ નથી. અમે નથી ભણ્યાં પણ અમારા દીકરાને તો અમારે ભણાવવો જ છે. ભણતર વગરની તે કાંઈ જિંદગી છે?’
મોહનના કાકાએ ખીજાઈને કહ્યું કે, ‘તો તમે ભૂખ્યાં પડ્યાં રહો. હું તો તમારા ફાયદાની વાત કરું છું. મોહન કામે નહિ લાગે તો તમારે ભૂખે મરવાનો જ વારો આવશે. મારી પણ એટલી બધી આવક નથી કે હું તમને મદદ કરું. તમારી પાસે મોહનને કામે ચડાવ્યા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો નથી.’
ખૂબ જ માથાકૂટ થઈ. છેવટે મોહનના બા-બાપુ પોતાના નાનકડા દીકરાને શહેરમાં મોકલવા તૈયાર થઈ ગયાં. એમણે મોહનને કહ્યું કે, ‘બેટા, હવે તો તું જ અમારો આધાર છે. તું શહેરમાં કામ કરવા જઈશને?’
મોહનને થયું કે, ‘મારાં માબાપ આટલાં દુઃખી હોય તો મારે ભણીને શું કરવું છે?’ એણે તો તરત જ શહેરમાં જવાની હા પાડી દીધી.
બીજે દિવસે મોહન નિશાળે ન ગયો. એને તો હવે ભણવાનું હતું નહિ. શહેરમાં જવાનું હતું એટલે એ તો શહેરમાં જવાની તૈયારી કરવા લાગ્યો
ચંદુને તો મોહન વગર આખો દિવસ નિશાળમાં ગમ્યું નહિ. સાંજે બંને ભેગા થયા ત્યારે મોહન એકદમ ઉદાસ હતો. ચંદુએ તરત પૂછ્યું કે, ‘મોહન, આજે તું નિશાળે કેમ નહોતો આવ્યો?’
મોહને જવાબ આપ્યો કે, ‘ચંદુ, હવે હું નિશાળે ક્યારેય નહિ આવું. હું ભણવાનું છોડી દઈશ’ આટલું બોલતાં બોલતાં તો એ રડવા જેવો થઇ ગયો. મોહનનો જવાબ સાંભળીને ચંદુને ખૂબ જ દુઃખ થયું. એને ખબર પડી ગઈ કે, મોહન કશી મુસીબતમાં છે.
શાંતિથી વાત થાય એ માટે બંને ગામની બહાર એક ટેકરી પર જઈને બેઠા. જ્યાં મોહને પોતાના માબાપના દુખની બધી વાત કહી. વાત પૂરી કરીને મોહન ધ્રૂસકે ધ્રૂસકે રડી પડ્યો. રડતાં રડતાં એ બોલ્યો કે, ‘ચંદુ, કાલે સવારે જ હું મારા કાકા સાથે શહેરમાં જવા નીકળી જઈશ. આપણે હવે રોજ ભેગા નહિ થઈ શકીએ. હું તો નહિ ભણી શકું, પણ તું ખૂબ ખૂબ ભણજે. ને ખૂબ આગળ વધજે.’
ચંદુએ મોહનને છાનો રાખ્યો અને કહ્યું કે, ‘તું હિંમત ન હારતો. તારું ભણતર ન બગડે એ માટે આપણે કશું કરીશું.’
મોહન બોલ્યો કે, ‘આપણે તો સાવ નાના છીએ. આપણાથી શું થાય?’
ચંદુ પાસે એ સવાલનો કોઈ જવાબ નહોતો. બંને જણા ક્યાય સુધી ચૂપચાપ ટેકરી પર બેઠા રહ્યા. મોહનનું ભણતર બગડે નહિ એ માટેનો કોઈ ઉપાય એમને સૂઝ્યો નહિ.
સાંજ પડી એટલે બંને જણા ગામમાં આવ્યા. ભારે હૈયે છૂટા પડીને પોતપોતાના ઘર તરફ નીકળ્યા. પણ, રસ્તામાં ચંદુના મનમાં એક જ વાતનું રટણ હતું કે, ‘મોહનનું ભણવાનું અટકે નહિ એ માટે કોઈ ઉપાય કરવો જ જોઈએ.’
એવામાં જ એનું ધ્યાન ગામના સરપંચની ઑફિસ તરફ ગયું. એના મનમાં ચમકારો થયો કે, ‘ગામના સરપંચ તો બહુ જ ભલા માણસ છે. લાવ, એને જ વાત કરું તો કદાચ કોઈ રસ્તો નીકળે.’
ચંદુએ સરપંચની ઑફિસમાં જઈને જોયું તો ત્યાં સરપંચની સાથે પોતાના શિક્ષક પણ બેઠા હતા. ચંદુએ એ બંનેને મોહનના દુઃખની બધી વાત કહી. પછી હાથ જોડીને વિનંતી કરી કે, ‘મારા ભાઈબંધનું ભણતર અટકે નહિ એ માટે તમે કશું કરો.’
ચંદુની વાત સાંભળીને સરપંચને થયું કે, ‘આ તો બહુ જ ખોટું કહેવાય. ગામના કોઈપણ બાળકનું ભણતર બગડે તો મારી જ નહિ, આખા ગામની આબરૂ જાય.‘
શિક્ષકે પણ કહ્યું કે, ‘મોહનનું ભણતર તો અટકાવી જ ન શકાય. વિદ્યા મેળવવી એ તો દરેક બાળકનો અધિકાર છે. વળી, નાના બાળક પાસે કામ કરાવવું એ કાયદાની રીતે પણ ગુનો છે. એ બાળ-મજૂરીનો ગુનો કહેવાય એવો ગુનો કરનારને સજા પણ થઈ શકે છે. આવી ભૂલ અટકાવવી જ જોઈએ.‘
સરપંચ અને શિક્ષક વચ્ચે ચર્ચા થઈ અને બંનેએ નક્કી કર્યું કે, ‘આપણે મોહનના માબાપને સમજાવીએ અને આવી ભૂલ કરતાં અટકાવીએ.’
સરપંચ અને શિક્ષક, ચંદુને સાથે લઈને મોહનના ઘેર પહોંચ્યા. બંનેએ મોહનના બા-બાપુને ખૂબ સમજાવ્યાં કે, ‘તમે તમારા સ્વાર્થ માટે મોહનનું ભવિષ્ય બગાડી રહ્યા છો. મોહનને ભણાવવો એ તમારી ફરજ છે. વિદ્યા મેળવવી એ મોહનનો હક છે. એને અટકાવી ન શકાય. કમાણી માટે નાના બાળક પાસે કામ કરાવવું એ પણ ગુનો છે. એવો ગુનો કરનારને સજા પણ થઈ શકે.’
મોહનનાં માબાપને ગળે એ વાત ઊતરી. એમણે મોહનનું ભણતર અટકાવવાનો વિચાર માંડી વાળ્યો. મોહનના કાકાને પણ પોતાની ભૂલ સમજાણી.
મોહનના બાપુએ હાથ જોડીને સરપંચ અને શિક્ષકનો આભાર માન્યો અને કહ્યું કે, ‘તમે અમને મોટી ભૂલ કરતાં અટકાવ્યાં. અમે તો અમારા દુઃખને લીધે મોહનનું ભણતર અટકાવવા તૈયાર થઈ ગયાં હતાં.’
સરપંચે ચંદુનો વાંસો થાબડતાં કહ્યું કે, ‘આભાર માનવો હોય તો આ છોકરાનો માનો. એણે અમને કહ્યું ન હોત તો અમને આ વાતની ખબર જ ન પડત. રહી વાત તમારા દુઃખની. તો એ દુઃખ પણ કાયમ રહેવાનું નથી. આ વરસે વરસાદ ન થવાથી જે ખેડૂત ભાઈઓને નુકસાન થયું છે એમને સરકાર તરફથી સહાય મળે એ માટે હું પ્રયાસો કરી જ રહ્યો છું. એવી સહાય મેળવવી એ દરેક ખેડૂતનો હક છે. એ સહાય તમને ન મળે ત્યાં સુધી તમારું દુઃખ એ મારું દુઃખ છે. હવેથી તમને કોઈ જાતની તકલીફ ન પડે એની જવાબદારી મારી છે. પરંતુ, મોહનનું ભણતર અટકાવવાનું હવે ક્યારેય નામ ન લેતાં.’
મોહનના માબાપ તો રાજી રાજી થઈ ગયાં. ચંદુને ગળે વળગાડીને બોલ્યાં: ‘ભાઈબંધ હો તો આવા.’
પછી તો ચંદુ અને મોહન આગળ ખૂબ ભણ્યા. મોટા થયા અને ખૂબ જ પ્રગતિ કરી. ચંદુએ એના પિતાના ધંધાનો વિકાસ કર્યો. ગામના વિકાસમાં પણ ખૂબ ફાળો આપ્યો. પોતે ગામનો સરપંચ પણ બન્યો. તો મોહન પણ ભણીગણીને શિક્ષક થયો.પોતાના જ ગામની નિશાળમાં આચાર્ય બન્યો. બંનેએ પોતાના ગામના વિકાસમાં જ નહિ પરંતુ આસપાસના વિસ્તારના વિકાસ માટે પણ એટલો જ ભાગ ભજવ્યો.
બંને ભાઈબંધોની જુગલ જોડી આજે પણ આખા મલકમાં વખણાય છે.
ભાઈબંધી હોય તો આવી!
[સમાપ્ત]
[Childre’n University Gandhinagar બાળ [કિશોર] વાર્તા સ્પર્ધામાં પ્રોત્સાહન પુરસ્કારને પાત્ર ]
]
